Ciyar da Najeriya Gaba ta Hanyar Kimiyya da Kere-kere

Mabudin Kunnuwa

Makonni uku kafin Nijeriya ta cika shekaru hamsin da samun ‘yancin siyasa daga kasar Burtaniya da ta mallake ta na tsawon shekaru kusan dari, Sashen Hausa na Rediyon BBC ya gayyace ni don wata hira ta musamman kan ci gaban da kasarmu ta samu tsawon shekaru hamsin tun samun ‘yancin kai, a fannin Kimiyyar Sadarwa, watau Information & Communications Technology (ICTs). Malam Ibrahim Isa, wanda ya jagoranci wannan hira a madadin gidan rediyon, yana son in sanar da al’ummar kasar nan ne irin halin da muka baro a baya a fannin sadarwar tarho, da kwamfuta, da kuma samuwar Intanet, da halin da ake ciki yanzu, da kuma cewa ko nan gaba kasar nan na iya jagorantar kasashen Afirka a fannin sadarwar wayar salula da kwamfuta da Intanet, da kuma amfani da Tauraron Dan Adam wajen ciyar da al’umma gaba a fannonin ilimi, da likitanci, da sadarwa, da shugabanci. A cikin wannan hira, wacce ta dauki tsawon mintuna goma a takaice, na tabbatar da halin da muke ciki iya gwargwado, da irin kokarin da gwamnati ta faro a baya, da kuma abin da take kan yi a yanzu. A karshe dai, kamar yadda na san da yawa cikin masu karatu suka ji (saboda sakonnin tes da kira da na samu), na tabbatar da cewa har yanzu Nijeriya bata kai ko ina ba a wannan fanni. Wannan hukunci zai tabbata ne idan muka gwama kasarmu da sauran kasashen Afirka, wadanda muke nahiya daya da su, ba wai da wasu kasashen da suke nesa ba.

To amma duk da haka, wannan ba ya nuna cewa bamu yi wani kokari ba, musamman idan muka dubi halin da a baya muka baro. Duk da cewa wannan kasa ba ta da wani tabbataccen tsarin samar da ci gaba a fannin kimiyar sadarwar zamani kafin shekarar 2000, amma da Shugaba Olusegun Obasanjo ya dare karagar mulki ya kafa wani kwamiti da yayi nazari ya kuma fitar da shawarwari masu kayatarwa na yadda za a mayar da kasar nan gagarabadau a fannin kimiyyar sadarwa ta zamani, ba a nahiyar Afirka ma kadai ba, har a sahun kasashen duniya baki daya; kafin shekarar 2010. Wadannan shawarwari sun hada da samar da hukuma mai zaman kanta wacce za ta lura da wannan aiki baki dayansa. Wannan hukuma ce za ta zama sila tsakanin tsare-tsaren gwamnatin tarayya a daya bangaren, da na jihohi da kuma na kananan hukumomi. Ta hanyar wannan hukuma, za a ilmantar da jama’ar kasa yadda za su iya amfani da hanyoyi da kayayyakin sadarwa na zamani, za a samar da runbunan adana bayanai a dukkan bangarorin uku, za a samar da gamammen tsarin sadarwa ta Intanet, wanda zai hada dukkan makarantun kasar nan – jami’o’i da sakandare da kuma firamare – da asibitoci, da cibiyoyin binciken kimiyya da kere-kere, da jami’an tsaro, da jami’an shigi-da-fici (kwastan da magireshon) da sauransu.

Bayan haka, shawarwarin, wadanda aka dabba’a su cikin wani kundi mai take: National Information Technology Policy, mai shafuka 52, sun wajabta wa Gwamnatin Tarayya aikin samar da kudaden shiga da kuma hanyoyin hadin gwiwa tsakanin Nijeriya da wasu kasashe da suka ci gaba a wannan fanni. A takaice dai, wannan kundi na dauke ne da shawarwari mafi kayatarwa, wadanda da zarar an dabbaka kashi sittin cikin dari, ba ma dukkansu ba, kasar nan za ta ci gaba a wannan fanni, har ma ta zama abin koyi. To amma kaico! In ka kebe hukuma guda daya da aka kafa mai suna National Information Technology Agency (NITDA), wacce har yanzu take fama da matsalolin kudaden gudanar da aiki, babu abin da aka yi. Sai cikin watan Mayun wannan shekara ne gwamnati mai ci ta sake kafa wani kwamiti da yayi bitar “ci gaban” da ake tsammanin an samu a baya, sannan ya sake fitar da wani kundi mai take: “ICT 4 Development”, watau “Ciyar da Nijieriya Gaba ta Hanyar Kimiyyar Sadarwa na Zamani”. Wadannan sababbin tsare-tsare dai ba su da bambanci da abin da wancan na baya ya kunsa, sai bambancin shekarun da aka haddade cewa kasarmu za ta ci gaba, har ta shallake wasu kasashen; zuwa shekara ta 2015.

Wannan hira na daga cikin dalilan da suka sa shafin Kimiyya da Kere-kere ganin dacewar gabatar da bicike na musamman kan ci gaban wannan kasa ba a fannin kimiyyar sadarwar zamani kadai ba, har da fannin kere-kere, wadanda su ne ginshiki wajen ci gaban kowace kasa a duniya. Domin ta hanyarsu ne kasa ke iya ciyar da al’ummarta har ma ta fitar da ragowar abin da ta noma zuwa wasu kasashe, ta hanyar ci gaba a fannin kimiyya da kere-kere ne kasa za ta iya hada kan al’ummarta a siyasance, ta koya musu tarbiyya ingantacciya; ta hanyar gamammiyar tafarkin sadarwa da ingantaccen rumbun bayanai na kasa. Har wa yau, ta hanyar inganta wadannan fannoni ne hukuma za ta iya samar da kyakkyawar hanyar bayar da ilmi – daga matakin farko har zuwa kololuwa – ga dukkan al’ummarta. Ta hanyar bunkasa wadannan fannoni guda biyu hukuma na iya samar wa al’ummar kasarta dukkan ababen da suke bukata a fannin kere-kere; daga kayayyakin amfanin gida, zuwa ababen hawa irinsu jiragen sama, da na ruwa, da motoci, da babura, da kuma kekuna. A daya bangaren kuma, tana iya amfani da wadannan fannoni wajen rage yawan sace-sace, da kashe-kashe, da dukkan wasu ayyukan assha a kasa. Samuwa da yiwuwar dukkan wadannan ababe a kasa irin Nijeriya ba wani abu bane mai wahala in Allah ya yarda.

Hakika ina sane da yadda galibin ‘yan Nijeriya suke yanke kauna a kullum dangane da yiwuwar ci gaba a wannan kasa tamu ta kowane bangare. Sai dai abin da nake gaya mana shi ne, kowace kasa da irin tafarki da kuma tsarin ci gabanta. Kamar mutane ne; tsarin jikinmu ba daya bane. Don haka yanayin girmanmu da ci gabanmu ba zai taba zama daya ba. Ana iya haifan jarirai guda biyu a rana daya, a lokaci daya, amma daya ya riga daya girma, ya riga shi yin arziki, ya kuma riga shi mutuwa in ta kama. To haka kasashe suke. Tarihinmu ya sha bamban da na sauran kasashen da suka ci gaba, hatta wadanda suke makwabtaka da mu a Nahiyar Afirka. Duk wanda ya je kasar Gana a misali, sai ya sha mamakin ganin yadda suke da tsari, suke girmama dan Nijeriya, kudinsu na da daraja, al’ummarsu na bin doka sau da kafa, jami’o’insu na da inganci fiye da namu, suna da kima a idon kasashen duniya fiye da mu, bayan haka, suna da wutar lantarki mai inganci, kuma Hukuma na girmama talakawanta, kamar yadda su ma suke girmama doka da oda iya gwargwado, da dai sauransu. Idan aka koma bangaren kimiyya da kere-kere ma, suna da kokari matuka, sannan Allah ya hore musu karfin zuciya da hazaka wajen sake-sake da kokarin sarrafa albarkatun kasa da Allah ya hore musu, duk da cewa kasarmu ta fi kasar Gana dukiya nesa ba kusa ba. A takaice dai, bunkasar Nijeriya da ci gabanta abu ne mai yiwuwa; ba dole bane ya zama yanzu-yanzu, domin gyara na daukan lokaci. Barna ce ake iya yinta cikin kankanin lokaci.

A cikin kasidun da ke tafe, za mu kawo bayanai ne kan tarihin ci gaban wannan kasa a fannin kimiyya da kere tun kafin samun ‘yancin siyasa a shekarar 1960. Sannan mu dubi halin da muke ciki yanzu; shin gaba muka ci ko baya? Idan baya muka ci (wanda shi ne galibin tunaninmu) to me ya haddasa hakan? Sannan a karshe za mu kawo jerin shawarwari daga bakin kwararrun masana kuma ‘yan Nijeriya, wadanda suka kware a fannin kimiyya da kere-kere; irin shawarwarin da muddin aka dabbaka su, to kasar nan za ta ci gaba in Allah Ya yarda. Amma kafin nan, ya kamata mu dubi dukiyar da Allah Ya hore mana na albarkatun kasa, sannan mu dora kasarmu kan wasu ka’idoji guda shida da masana harkar kimiyya da kere-kere a duniya suka yarda cewa sai kasa ko al’umma ko daula ta cika su sannan za a iya cewa ta ci gaba a wannan fanni.

Muna Da Arziki

Alal hakika duk wani dan Najeriya da ya san ciwon kanshi ya san cewa wannan kasa Allah ya hore mata tarin albarkatun kasa da na sararin samaniya. Ba wai tsabar kudade da muke samu daga cinikin danyen mai nake nufi ba; tsantsar arzikin kasa nake nufi. Bayan tarin albarkatu irinsu azurfa da zinare da tagulla da da nau’ukan karafa da Allah ya tara mana a karkashin wannan kasa tamu, ita kanta kasar da muke takawa a makare take da albarka irin ta noma. Kada mu mance, shekaru kusan sittin da suka gabata, lokacin da kasar Malesiya ta zo da kokon baranta neman irin shuka na kwakwar manja, bayan mun bata ta tafi da shi kasarta, ta shuka, wannan iri bai yi kai ba. Saboda yanayin kasarsu bai da sinadaran da wannan itaciya ke bukata. Sai da suka dawo Najeriya, suka debi kasarmu cikin jirgin ruwa, suka tafi da shi. A can ne suka gudanar da bincike mai kyau kan irin sinadaran da wannan kasa tamu ke dauke da su, sannan suka cakuda wannan kasar da suka debo daga Najeriya da nasu kasar, sannan suka fitar da wani irin kasa na musamman da zai iya baiwa wannan itaciya ta kwakwar manja sinadaran da take bukata don yin yabanya da yado. A yanzu duk duniya babu kasar da ta kai kasar Malesiya arzikin kwakwar manja. Daga tuwon siddin mota har zuwa tsantsar manjar miya, wannan kasa na sarrafawa – domin babu abin da wannan kasa ke watsarwa daga kwakwar manja. Idan har sai da kasar Malesiya ta wahala wajen tarbiyyantar da kasarta kafin kasar ta iya daukan wannan shuka, me za a ce ga kasarmu? Yanzu idan ka je Kudu, za ka samu gonakin kwakwar manja sun zama saura. Babu ruwan gwamnati da abin da ya shafi wannan sina’a. Idan mai gonar ya ga dama ya noma, ko kuma ya mayar da itaciyar zuwa tulun banmi, ya rika tatsa yana sha; ba ruwanta.

Dangane da abin da ya shafi yanayi kuma, watau Weather, Allah ya mana arziki har babu iyaka. Bayan sinadaran hasken rana da muka kasa sarrafa shi (sai dai mu shanya kayayyakinmu da abincinmu kawai), wani ma’aikacinmu ya sanar da ni cewa ya je ziyara kasar Amurka inda ya hadu da wani masanin yanayi, kwararre. Bayan sun tattauna, sai baturen ke tambayarsa daga wace kasa ya fito, ya ce shi dan Najeriya ne. Sai baturen yace masa, ai ya dade yana burin ya zo wannan kasa tamu, domin ya dade yana bincike (na karatu tsantsa) dangane da yanayin kasar. A karshe sai ya sanar da wannan aboki nawa cewa, duk wani yanayi na muhalli da ake da shi a sauran kasashen duniya, to, akwai irin shi a Najeriya. Kada mu mance cewa, a kasar nan ne kadai za ka iya shuka itaciyar tuffa (Apple) har ta fitar da ‘ya’ya sama da daya a kowane zangarniya. A sauran kasashe kwaya daya-daya take fitarwa. Wannan ke nuna tsabar albarkar da ke wannan kasa. Wani babban malamin musulunci ya bamu wani labari mai ban dariya da takaici, shekaru kusan shida da suka wuce, inda ya ce wani dan kasar Sin (Chinese) ya kama hanya zuwa kasar Abiya (Abia State) da ke Kudu maso gabashin kasar nan. Yana cikin wata tawaga ce ta ‘yan Najeriya, suna tafiya a cikin mota. Da suka fara shiga kurmi, sai wannan mutumin ya fara mamakin irin yadda Najeriya ke noma babu kakkautawa. Sai daya daga cikin ‘yan Najeriya da ke tawagar ya tambaye shi, me ya gani? Sai yace ai ya ga ko ina ya duba, sai ya ga shuki ne zalla; gaba daya kasa ta zama koriya! Bai san duk tarin ciyayi bane, wadanda ruwan sama ya tsirar da su. Daga nan sai aka sanar da shi cewa ai duk wannan tarin ciyayin Allah ne da yake ciyar da dabbobi da su, ba wai shuka su aka yi ba. Sai mamaki da bakin ciki ya kama shi nan take. Ya ce a kasarsu sai sun tarbiyyantar da kasa, sun cakuda ta da wasu dabarun kimiyya sannan take musu yadda suke so. Tare da haka, kasar Sin na cikin kasashe masu ciyar da duniya a bangaren noma. Labarai makamantan wannan ba za su kare ba. Abin da nake son kara tabbatar mana shi ne, muna da arzikin da zai iya juya wannan kasa tamu ta shallake kowace kasa ne wajen ci gaba a kowane fanni a duniya. To amma kaico, kamar yadda larabawa ke cewa: ga rakumi dauke da tulun ruwa a cikin sahara, kishirwa na gab da kashe shi, saboda bai samu wanda zai sauke masa wannan ruwa ba balle ya kwankwada. Bayan wadannan bayanai takaitattu da muka koro kan albarkatun kasarmu, shin, a wani matsayi muke yanzu?

Wasu Ka’idoji Shida

Wannan ya kawo mu ga wasu ka’idoji ko ma’aunai guda shida da za mu yi amfani da su wajen gano iya gwargwadon ci gabanmu a kimiyya da kere-kere a halin yanzu. Malaman Kimiyya da Kere-kere suka ce akwai wasu sifofi guda shida da duk kasar da ta cika su, to ba za a iya cewa ta ci gaba ba a kowane fanni ne kuwa. Siffa ta farko, idan ta kasa kera manyan injinan sarrafa abubuwa; daga nona zuwa kere-kere, misali irin su katafilolin noma da na sharan hanya, da na hako abubuwa daga karkashin kasa, da jiragen kasa, da motoci, da wasu injinan zakulo abubuwa daga kasa ko dora su a sama, to ba a kirga ta cikin sahun kasashen da suka ci gaba. Idan muka dubi Najeriya za mu ga cewa haka muke. Ko keken dinki ba na tunanin muna kera shi a kasar nan, balle na hawa, balle babur, balle mota, har a kai ga katafilar nona (tractor). Sifa ta biyu, idan kasa ta kasa hako (ba sarrafawa ake nufi ba) albarkatun da Allah ya mata daga karkashin kasa, sai ta dogara ga wasu kasashe masu taimaka mata da kayayyakin aiki da kuma ma’aikatan da za su yi mata wannan aiki, to ita ma ba za a sanya ta cikin sahun kasashen da suka ci gaba ba. Idan muka dubi wannan sifa, sai mu ga cewa daram ta zauna a kanmu. Ga kamfanonin kasashen waje can a Kudu, suna ta cin karensu babu babbaka. Ba ma harkar mai kadai ba, hatta injinan hako albarkatun kasa irinsu su zinare da azurfa, duk ba mu da mu. Galibin masu aikin kuza a Najeriya da hannunsu suke yi. Kai, hatta injinan haka rijiya daga wasu kasashe muke sayowa. Sifa ta uku, idan aka wayi gari galibin manoma a kasa suna amfani ne da hannunsu (fartanya da garma) wajen nome kasar da suke shuka a kai, to ba za a ce ta ci gaba ba. Idan muka dubi wannan ita ma, sai mu ga daram ta zauna a kanmu. Watakila mai karatu ya ce ai akwai masu amfani da katafilun noma, watau tractor. Amma mutum nawa ne? Galibin manoman Najeriya da karfin tuwonsu suke noma abin da ake ci. Wannan har a babban birnin tarayya ma haka abin yake; duk daya ne, wai makaho ya yi dare a kasuwa.

Ma’auni na hudu, idan kasa tana dogaro ne da wasu kasashe wajen sayen bangarorin mashina ko injinan sarrafa kayayyaki ko albarkatu da take amfani da su, to nan ma ba za a ce ta ci gaba ba. Ai mun gama da wannan, tunda har ta kaimu ga sayen wadannan kayayyaki daga wasu kasashe, ai dole ne mu koma gare su idan sun lalace. A takaice dai, Najeriya ba ta iya kera bangarorin manyan injinan da take amfani da su wajen sarrafa arzikinta. Sifa ta biyar, idan ya zama galibin kayayyakin da kasa ke sayarwa a kasuwannin saye da sayarwa na duniya nau’in arzikin da ta ciro ne daga kasa kai tsaye, ko ta noma kadai, bai wai sarrafaffu ko kerarrun abubuwa ba, to nan ma za a ce bata ci gaba ba. Wannan a fili yake. Tabbas muna fitar da karafa, da alminiyon, amma danyensu; domin kamfanonin da ke sarrafa su sun kwanta dama. Don haka galibin kayayyakinmu basu wuce danyen mai ba, watau Crude Oil, sai albarkatun noma, da wasu abubuwa. Sifa ta karshe, suka ce idan kasa ta kasa kera makaman da za ta kare al’ummarta da su, sai dai ta siyo daga wasu kasashe, to, nan ma ba za a ce ta ci gaba ba. Wannan ke nuna mana cewa, hatta kayayyakin kare kasa, sai mun siyo. Kuma haka ne. Amma ba wannan bane aibun, aibun na farawa ne daga lokacin da muka kasa yin wani kokari wajen ganin mun samu ‘yancin kanmu dangane da abin da ya shafi kera abubuwa irin wannan. A karshe, a tabbace yake cewa lallai har yanzu da sauranmu. Domin cikin wadannan ka’idoji ko sifofi guda shida da muka zayyana, babu guda daya da kasarmu ta ketare shi; duk sun zauna daram a kanmu. To daga ina matsalar ta faro ne?

Tarihin Ci Gaban Najeriya a Fannin Kere-kere

Hakika a bayyane yake cewa kowace al’umma na da hanyoyin da take bi wajen ciyar da kanta gaba a fannin kere-kere. Hakan kuma na samuwa ne ta hanyar fasaha da hazakar da Allah Ya hore wa dan adam. Kafin zuwan turawan mulkin mallaka kasar nan, al’ummar wannan kasa na amfani da ne da hanyoyi daban-daban da suka kirkira a fannin kere-kere. Muna kera kujerun da muke zama a kai daga bishiyoyin da Allah ya hore mana a dazuzzukanmu. Muna kera akushi, da masakai, da takalma, da zobba, da injinan saka, da na barza hatsi, da dai sauransu. Sannan muna da makera inda muke sana’anta abubuwan da muke bukata wajen noma da kiwo da zamantakewa. Makeran namu ma kala biyu ne; akwai “Farar Makera”, inda ake “Farar Kira”. A wannan makera ne ake kera tukwanen dalma, da farantan azurfa da zinare, da zabba, da dai sauran kayayyakin alatu da kyale-kyale. A daya bangaren kuma, akwai “Bakar Makera”, inda ake “Bakar Kira” don samar da ruwan garma, da fartanya, da sakatono, da magirbi, da sauran makamantansu. Dukkan wadannan abubuwa muna kera su ne ta amfani da fasaharmu da kuma itatuwa ko bishiyoyi ko duwatsun da Allah ya samar mana a muhallin da muke rayuwa. Wannan hanya ta ci gaban kere-kere, wacce turawa daga baya suke kira “Local Crafts”, ita ce hanyar da ta rike mu tun kaka da kakanni, kafin zuwan turawa. Kuma a haka muka ta rayuwa, cikin kwanciyar hankali da lumana, da kuma wadatuwar zuci.

Da Turawan mulkin mallaka suka shigo kasashenmu, sai suka zo da wasu sababbin kayayyakin kere-kere da aka kero daga kasashensu, kuma cikin karfi da yaji suka yi iya yinsu wajen ganin sun dakushe ci gaban hanyoyin da muke bi a baya don kera kayayyakin da suka same mu da su kafin zuwansu. Misali, a Arewacin kasar nan, Bature ya same mu da makera mai cike da tsari, da masaka mai cike da hikima da fasaha; ga kuma mutane masu hazaka da ke aiki a cikinsu. Kasancewar dukkan kasashe masu mulkin mallaka suna yin haka ne don amfanin kansu da kasashen da suke wakilta, nan take suka fara kokarin ganin sun kashe wadanann wuraren kere-kere da ke kasashenmu ta hanyoyi daban-daban, kamar yadda mai karatu zai karanta nan ba da dadewa ba.

Bayan sun karbi madafun iko a hannunsu, sai suka fara bullo da dokoki, suka sauya akalar ci gaban tattalin arziki, suka zo da sababbin tsare-tsaren shugabanci a kokarinsu na ganin sun tabbatar da rikonsu a kanmu. Daga nan suka gina tituna, da dogayen hanyar jirgin kasa don hade manyan biranen kasar da bakin bodar kasar. Sun yi hakan ne kuwa don amfanin kansu, kuma saboda samun saukin kwashe kayayyakin masarufi ta manyan jiragen ruwan da suka jibge a bakin gabar tekun Atilantika. A haka suka ci gaba da mulkin mallaka, suna dada fadada kasar, suna dada shuka tasirinsu, suna kuma dada debe abin da suke bukata na amfanin kasarmu don kaiwa kasashensu. Galibin wadannan ayyuka sun yi su ne da kudaden da kasar ta samar daga albarkatun noma – irinsu gyada da auduga da koko da katakai da sauransu. Bayan sun bamu ‘yancin kanmu (a siyasance), sai muka gano man fetur, daga nan sai kamfanonin hakon mai suka shigo, nan take sai kudaden shiga ya karu; musamman cikin shekarar 1973, sa’adda rikici yayi tsamari a tsakanin Falasdinawa da Kasar Isra’ila. Cikin wannan shekara kasar nan ta samu kudade masu dimbin yawa daga cinikin danyen mai, saboda kasashen Larabawa sun sanya takunkumin sayar da mai ga kasashen Yamma, don haka suka koma sayen danyen mai daga Najeriya da sauran kasashen da ke Kudancin Amurka. Da galibin kudaden da aka samu a wannan shekara ne aka gina tsofaffin Jami’o’in da ke kasar nan, da manyan gadojin da ke birnin Legas, da Kwalejin Fasaha da wasu daga cikin Cibiyoyin Binciken Kimiyya da dai sauransu. Sauran kudaden kuma aka yi gagarumin bikin al’adun nan mai taken Festac ’77, lokacin mulkin shugaba Obasanjo karo na farko. Daga wannan lokaci ne shugabannin Najeriya suka fara rasa alkibla a fannin ci gaban kasar nan, har a karshe muka samu kanmu cikin wannan halin da muke ciki. A halin yanzu ga wasu daga cikin dalilan da suka jefa kasarmu cikin ci baya ko ince rashin ci gaba a wannan fanni:

Mummunan Tasirin Mulkin Mallaka

Kamar yadda kowa ya sani daga baya, duk kasashen da suka shahara wajen mulkin mallaka a duniya sun yi hakan ne don amfanin kansu. Domin bayan kokarin da suka yi wajen kwashe kayayyakin masarufin da suka yi, sun kuma taimaka wa kamfanonin da ke kasashensu wajen tallata hajojin da suke kerawa. Hakan kuma bai yiwu musu ta dadi ba, sai da suka kirkiri dokokin da suka dakushe hanyoyin kere-keren da ke kasashen da suke mallaka. Hukumar Burtaniya ta taimaka wajen shigowa da bindigogi, da kayayyakin alatun daki, da kekunan hawa, da takalma, kai hatta ababen shaye-shaye na barasa ta taimaka wajen shigowa da su. A wasu bangarorin Najeriya – musamman kudanci – hukumar mulkin mallaka ta haramta sayarwa ko shan giyar “gwaggwaro” wacce ake tsimawa a kauyuka. Ba don komai ta yi haka ba sai don taimaka wa kasuwar barasar turai ta samu fadada. Wannan tsari na dakushe kokarin ‘yan kasa da kashe wa hajarsu kasuwa don ciyar da kasuwar hajojin kasashen turai gaba, ta yi mummunar tasiri wajen dakushe ci gaban kimiyya da kere-kere a kasar nan. A cikin littafinsa mai suna How Europe Underdeveloped Africa, Professor Walter Rodney, wani shahararren malamin tarihi da siyasar tattalin arzikin kasa na kasar Gayana, ya yi bayani filla-filla kan yadda turawan mulkin mallaka suka tsiyata al’ummar da suka mulkesu. Duk mai bukatar Karin bayani, to ya nemi wannan littafi.

Rarraunan Tsarin Karantarwa

A tabbace yake cewa hanya mafi tasiri wajen samar da ingantaccen ilmin kimiyya da kere-kere na zamani, ita ce ta hanyar ilmin zamani. Sanin haka, tare da fahimtar hazakar da Allah ya yi wa mutumin Najeriya, ta hana turawa samar da ingantacciyar tsarin ilmin zamani a kasar nan. Domin sun san cewa muddin muka cafki wannan ilmi ta hanyar da ta dace, to ikonsu ya kare a kanmu. Duk wanda yayi la’akari da manhajar karatun da muka gada daga turawan mulkin mallaka zai fahimci haka cikin sauki. Bayan kashe tsarin karatun ajami da suka yi a shekarar 1913, sun tabbatar da cewa babu wani dan kasa da darajar karatunsa ta wuce sakandare ko elamentare. Amfanin hakan ma, kamar yadda shugabannin mulkin mallakar suka tabbatar da bakinsu, shi ne don samar da kananan ma’aikata masu musu hidima a ofisoshi, da kotuna, da kuma wadanda za su rika yi musu tafinta. Ga abin da Lord Lugard yake cewa cikin shekarar 1921: “Babban manufar gwamnatin (mulkin mallaka) wajen kafa makarantun firamare da sakandare a tsakanin ‘yan kasa shi ne don ilmantar da yara masu hazaka daga cikinsu don su zama malamai a wadannan makarantu, ko akawu a kananan kotuna da kuma samar da masu tafinta a tsakaninsu.” (Lord Lugard 1921). A nashi bangaren kuma, Rev. J. C. Taylor, daya daga cikin manyan shugabannin addini karkashin gwamnatin mulkin mallaka, ya kara da cewa sun karantar da yara a wadannan makarantu ne don taimaka musu wajen kira zuwa ga addini. Don haka suka dage wajen karantar da su “A B C D.” Ya fadi hakan ne a shekarar 1857. Wannan tasa a duk tsawon zaman gwamnatin mulkin mallaka a Najeriya, in ban da Kwalejin Fasaha ta Yaba da ke Legas da aka gina don samar da kwararru “masu matsakaicin ilmi” kan fasahar kere-kere, duk sauran makarantun sakandare ne da firamare da aka kirkiro don samar da ma’aikatan ofis da masu tafinta ko kananan ma’aikatan kotu. Ko kadan gwamnatin mulkin mallaka bata damu da inganta tsarin ilmi ba balle har a samu wasu kwararru da za su motsa ci gaban kimiyya da kere-kere a kasar nan.

Tsarin Habbaka Kamfanonin Kere-kere

Bayan samun ‘yancin siyasa gwamnatin Najeriya ta yi kokarin ciyar da kasar gaba a fannin kere-kere ta hanyar samar da kamfanonin kera-kere (na motoci, da mashina, da sauran kayayyakin aikace-aikace) a gida, tare da shigowa da kayan aikin don kera abubuwan da ake bukata ba tare da dogaro kan wasu kasashe ba. Wannan tsari na ci gaban tattalin arziki mai suna Import Substitution Industrialization Policy, ya fara aiki, inda har gwamnati ta kafa masana’antun kere-kere na motoci da bangarorinsu – kamar Fiat, da Leyland da Stear - da kuma kamfanonin sarrafa karafa – irin su Kamfanin Sarrafa Karafa na Delta, da Kamfanin Sarrafa Karafa na Ajaokuta – da aka samar don kera bangarorin mota (Automobile Spare Parts). Karkashin wannan tsari har wa yau, gwamnati ta tanadi masana’antar kera manyan bangarorin injina da mashinan masana’antu. To amma saboda rashin damuwa da ci gaban kasar, haka gwamnati ta bar wadannan kamfanoni ko masana’antu da ta fara kafawa don wannan gagarumin aiki mai muhimmanci, galala, har abin ya daidaice. Domin daga baya an daina shigowa da kayayyakin da wadannan masana’antu ke bukata don ci gaba da aiki, kuma a haka suka durkushe, aka sallami ma’aikatan da ke ciki; tsarin ya mutu. A daya bangaren, kasashe irinsu Brazil da Malesiya sun ci gaba nesa ba kusa ba a wannan fanni, alhali kuma cikin lokaci daya muka faro da su.

Rashin Dabbaka Sakamakon Binciken Ilmi

Duk da tabarbarewan ilmi a kasar nan, akwai cibiyoyin bincike masu kokarin kirkiro hanyoyin samar da sababbin kayayyakin kere-kere a kasar nan. To amma saboda shi bincike wani abu ne da ake fara shi a takarda, amma a kare shi da aiki, babu abin da ya damu hukuma da ire-iren sakamakon binciken ilmi da ke fitowa daga wadannan manyan cibiyoyin binciken kimiyya. A wasu kasashe, da ire-iren wadannan sakamakon bincike ake takama, su ake dabbakawa a aikace, har a karshe a samar da sababbin hanyoyin ciyar da rayuwa gaba. Bayan wadannan cibiyoyin bincike har wa yau, akwai sakamakon binciken ilmin kere-kere da ke fitowa daga manyan malamai masu hazaka a jami’o’inmu da kuma kwalejin fasaha da kere-kere, su ma ko kadan hukuma bata damu da su balle ta yi wani abu a kai. Ni kaina sheda na kan haka. Lokacin da nake sakandare, akwai malamin fannin Fiziya da ya kera jirgin saman mai saukar ungulu, watau Helicopter babba. Duk sa’adda muka shiga dakin bincikensa don daukan darasi, wannan abu da ya kera ya kan bamu sha’awa tare da kayatar da mu sosai. Sau tari mukan yi kwadayin ina ma ace gwamnati ko wani kamfanin kera jiragen sama ya dauke shi aiki, don karasa kera wannan jirgi. To amma kaico! Haka wannan hikima tasa ta kare tsakanin aji da dakin bincikensa, har ya bar makarantar.

Rashin Damuwa a Bangaren Gwamnati

Dabi’un gwamnatin tarayya da na jihohi wajen rashin damuwa da habbaka fannin kimiyya da kere-kere a Najeriya ya dada taimakawa wajen durkeshewar wannan fanni. Ba abin mamaki bane a yanzu ka samu kowace irin mota ce a kasar nan. Duk irin wanda kake so akwai, an shigo da ita. A wasu lokuta ma, mako biyu ko uku da kera wata sabuwar mota, ka sa idonka a kan titunan kasar nan, za ka ganta tana tafiya. Wasu masu alfarmar ma aka ce kamfanin kera motocin suke zuwa don zaban irin wacce suke so a kera musu. Amma har yanzu babu wanda ya damu – daga gwamnatin tarayya har zuwa jihohi - don ganin an farfado da tsarin samar da kamfanoni da masana’antun kere-kere a kasar nan. An wayi gari galibin tsare-tsaren gwamnati wadanda suka shafi fannin kimiyya da kere-kere, da ka ake shirya su, ba tare da shawartar kwararru a wannan fanni ba. A inda aka shawarce su wajen shirya tsare-tsaren kuwa, za ka samu ba a nemansu idan aka tashi aiwatar da shirin. Wannan ke sa ka ga an kashe kudade makudai a fannin, amma sai ka nemi aikin da aka yi ka rasa. Siyasanci, da tumasanci, da ‘yangaranci, da cin hanci, da rashawa sun bata tsare-tsarenmu baki daya. Wannan ba zai haifar mana da mai ido ba ko kadan.

Kangon Makarantu

A kasa irin Najeriya ne kadai za ka samu jami’o’i a kowace jiha, da kwalejin fasaha bila-adadin, amma ka nemi tasirin ilmin ka rasa. Hakan ya samo asali ne daga irin tsarin da ake tafiyar da karatun. Domin kowace jami’a tana bukatar tallafin kudi da zai tamaka mata wajen aiwatar da bincike mai inganci, ya samar da yanayin karatu mai kyau, ya kuma taimaka wajen tabbatar da kimar ilmi. Idan ka dubi kasarmu za ka ga kusan dukkan wadannan abubuwa guda uku babu su. Bayan haka, galibin makarantunmu suna fama da matsalar wutar lantarki, da hanyoyi marasa inganci, da rashin kayayyakin aiki masu taimakawa wajen samar da ilmi mai inganci; duk babu wadannan abubuwa. In kuwa haka ne, mai karatu ya gaya min yadda za a samu dalibai masu inganci da za su yi wani abin kirki! Wani malamin jami’a a kudancin kasar nan ya taba cewa, ba abin mamaki bane ka samu dalibi mai karatun fannin fasahar kere-kere (Mechanical Engineering) a jami’armu ya kasa bambance maka tsakanin sandar noti, watau bolt, da kuma noti, watau nut.

A duniya karankaf, kasar Indiya ce ta uku a fannin ci gaban kere-kere da kimiyyar lantarki, inda take biye da kasar Amurka da Rasha. A kididdigar shekarar 2003, kasar Indiya ta mallaki kwararru kan harkar kimiyyar kere-kere da lantarki sama da miliyan hudu. A shekarar 1985 kadai ta yi rajistan Injiniyoyi 750,000. Tana da manyan cibiyoyin koyar da ilmin kimiyya da fasahar kere-kere guda biyar da take kira India Institutes of Technology, wadanda take basu tallafi mai tsoka, don karantar da ingantaccen ilmi ga ‘yan kasarta da masu shigowa daga wasu kasashe. Kasar Indiya na fitar da galibin hajojinta ne zuwa kasar Amurka da sauran kasashen Turai. A shekarar 2008 kasar Indiya ta samu dalar Amurka dala na gugar dala har sama da biliyan goma sha daya wajen sayar da manhajojin kwamfuta da ‘yan asalin kasarta suka gina kadai. Duk wannan bai samu ba sai don sadaukar da kanta da tayi wajen ganin ta inganta ilmin kimiyya da kere-kere. Wannan ne kuma yasa jami’o’in kasarta da na kasashe irinsu Malesiya da Singafo ke samun dalibai daga dukkan sasannin duniya, ciki har da ‘yan Najeriya!

Hanyoyin Ci Gaba

Hanyoyin ci gaba a fannin kimiyya da fasahar kere-kere ga kowace kasa ce, a fili suke, musamman a wannan zamani da ke cike da hanyoyin mallakar ilmi masu yawa kuma cikin sauki. Duk da cewa ba wai hanyoyin bane muka jahilta, a a, sadaukar da kai ne kawai muka rasa da kishin kai. Amma duk da haka, kogi ba zai ki dadi ba. Ga wasu daga cikin hanyoyin nan:

Nazarin Kerarrun Fasahohi Daga Waje

Akwai kayayyakin kere-kere da hanyoyin ci gaba a fannin kimiyya da suka shigo mana har muke amfani da su. Me zai hana gwamnati ta kafa cibiyoyi na musamman don yin nazari da “dubiya” kan tsari da kimtsin yadda aka kera wadannan kayayyaki? Galibin kasashen da suka ci gaba basu mallaki kwarewar da suke takama da ita ba sai ta ire-iren wadannan hanyoyi. Wannan zai taimaka mana a hanyoyi biyu; na farko shi ne za mu rika kera wadannan kayayyaki cikin sauki kuma a kasarmu, sannan kuma ‘yan kasa za su mallaki fasahar kera su ba tare da sai sun je asalin kasashen da aka kero su ba. A wasu lokuta ma idan zuwa kasar ta kama, ana iya zuwa. Ga motoci nan bila-adadin, ga kerarrun mashinan zamani, ga injinan kera abubuwa da yawa – daga na tatse lemun tsami, da gyada, da na markade da dai sauransu – duk muna iya bibiyar asalin fasahar da aka yi amfani da ita wajen kera su. Wannan ba ya nufin a yanzu ba mu da wannan fasaha ko hanyar kere-kere, muna da fasahar. Amma babu tsari, sannan hatta hukuma bata ma san mutum nawa ne ke da kuduri wajen yin hakan a kowane fanni ba, balle har a amfana da fasaharsu. Idan har aka kafa cibiyoyin da za su rika lura da ire-iren wadannan ayyuka, to za a samu fa’ida mai dimbin yawa.

“Satar Fasaha” (Industrial Espionage)

A fannin ilmin ci gaban kasuwanci da kere-kere, “Satar Fasaha”, wanda a turance ake kira “Industrial Espionage”, shi ne leken asiri kan asalin ilmin fasahar yadda ake kera wasu kayayyaki – kamar injina, da mashina, da motoci, da sauran hajojin kasuwanci – ta hanyar karkashin kasa. Wannan hanya, duk da cewa a zahiri haramtacciyar hanya ce, amma a aikace babu wani kamfani ko kasa da ta tsira daga aikata shi a duniya baki daya. Da wannan tsari ne galibin kamfanoni ke amfani wajen satar fasahar yadda wasu kamfanonin ke kera hajojinsu. A aikace dai, a iya cewa wannan tsari ne halastacce; domin duk kasa ko kamfanin da ya ce haram ne, to za ka samu shi ma ya taba aikata shi a baya. Da wannan tsari, muna iya mallakar hanyoyin ci gaba mai dimbin yawa. Hakan kuwa na samuwa ne ta hanyar bincike a Intanet, da littattafai, da nemo bayanai ta karkashin kasa daga ma’aikatan wasu kasashe ko kamfanin da ke kera irin fasahar da ake bukatar habbakawa. Duk wannan, idan za mu yi da gaske, ba wani bane mai wahal ko kadan. Sadaukar da kai kadai muke bukata da kishin kasa.

Samar da Yanayin Karatu Mai Kyau a Makarantu

A tabbace yake cewa ilmi ba ya samuwa ta sauki, amma hakan ba ya nufin a yi ta yinshi ne cikin wahala da kunci. Akwai irin yanayin da karatu ke bukata kafin ya tabbata a zuciya ko kwakwaklwar wanda ke daukansa. Idan ba a samu wannan yanayi ba, to babu yadda za a yi ya zauna, balle har a iya amfana da shi. Hakan ya hada da samar da malamai masu nagarta, da samar da tarbiyya ta hanyar lura da doka da oda a ko ina ne cikin kasa, da samar da kayan daukan darasi da karatu masu inganci, irin su littattafai, da azuzuwa masu dauke da wutar lantarki, da ruwan sha, da dakunan dalibai masu inganci, da kayayyakin binciken ilmi masu inganci, da kuma saukaka farashin karatu, ba mu ce dole sai an baiwa ‘yan kasa ilmi kyauta ba – tunda gwamnati ta dade tana kururuwar cewa bata da kudi. A gaskiya galibin makarantunmu ba a cikin yanayi mai kyau suke ba. Bayan rashin tarbiyya, wanda ke dakushe karshashi da kaifin basira da ilmi, akwai matsalar rashin muhallin karatu mai kyau. Maimakon karatu ya amfani dalibai, sai cutar da su ma yake yi. Abin da nake nufi da cutar da su kuwa shi ne, maimakon a samu sauki lokacin karatu, tsanani ake samu, ko dai daga wajen malaman ko kuma sauran dalibai ‘yan uwansu. Bayan haka, galibin tsarin karatarwa a makarantunmu sun koma da baki kawai ake yi kamar karatun Aku (theoretical), babu bangaren kwatance (practical), in ka kebe wasu daga cikin fannonin ilmi da suka shafi likitanci da bangaren lafiya. Dangane da haka, ga abin da Farfesa Otubanso, wani kwararren farfesa a fannin kimiyyar sinadarai (Chemistry), yake cewa: “…a yanzu dalibai sun daina koyon karatu a aikace (saboda rashin kayan aiki a makarantu), sai dai a rubuce kadai.” Da wannan tsari kuwa, babu yadda za a yi a ce makarantunmu sun yaye dalibai kwararru kan harkar kere-kere. In kuwa haka ta kasance, ban san inda muka dosa ba, duk kudi da dogayen gidajenmu. Wannan ya tuna min da zancen Martin Luther King, inda yake cewa: “Ci gaban kowace kasa bai tsaya a yawan dukiyar da ta mallaka ba, ko yawan kudaden shiganta ba, ko tsauraran ganuwar tsaronta ba, ko kuma dogayen gine-gine da ta mallaka masu ban sha’awa ba, a a, ya ta’allaka ne da iya adadin kwararrun da ta mallaka, masu ilmi, wayayyu, kuma mutanen kwarai.” Ya kamata mu sake lale.

Tallafi Ga Cibiyoyin Bincike Ilmi

Cibiyoyin bincike su ne kashin bayan ci gaban kowace kasa wajen kimiyya da kere-kere. Daga kasar Amurka zuwa Ingila, da Sin, da Malesiya, da Singafo, har zuwa kasar Indiya da Jafan, duk da cibiyoyin binciken ilmi suke takama. A wasu kasashe ma ba wai gwamnati kadai ke mallakar cibiyoyin ilmi ba, hatta kamfanonin kere-kere na da su. Tabbas tafiyar da cibiyar binciken ilmi abu ne mai wahala, domin yana bukatar makudan kudi da kwarewa da kuma tallafin wasu kasashe, amma duk da haka, wannan ba ya nufin ba za mu iya ba, tunda ga kasashe masu yawa, wadanda ma ake ganin ba kowa bane su, sun rike ire-iren wadannan cibiyoyi. Muna da cibiyoyin binciken ilmi, tsakanin fannin hada magungunan cututtukan jikin dan adam zuwa na dabbobi, har zuwa na binciken kananan kwari, amma idan ka shiga cikinsu sai ka tausaya musu. Cikin farko-farkon wannan shekara ne ministan Kimiyya da Fasahar Kere-kere yayi ta kira ga gwamnatin tarayya wajen samar da wani tsari da zai tabbatar da tallafi ga cibiyoyin binciken ilmi a kasar nan, amma har yanzu shiru kake ji, wai Malam ya ci shirwa. Galibinsu da kyar suke dogaro da kansu. Kudaden da ake tura musu na biyan albashi ne kadai, ba wai na gudanar da binciken ilmi ba. Akwai hukumomi da yawa a sauran kasashen duniya da ke bayar da tallafi a fannonin binciken ilmi da yawa, wajibi ne ga gwamnatin tarayya ko na jihohi su samar da wani tsari da zai tabbatar da yiwuwar hakan, don ciyar kasarmu gaba. Bayan haka, dole ne gwamnatin tarayya da na jihohi har wa yau, su rika ware wasu kudade na musamman a matsayin tallafi don gudanar da binciken ilmi a wasu fannonin da muke da nakasu a cikinsu. Alkaluman bayanai daga wasu kasashen za su tabbatar da cewa tallafin da gwamnatin tarayya ke bayarwa a wannan fanni, in ma tana bayarwa, ba komai bane idan ka gwama shi da na wasu kasashe. Misali, mujallar The Nigerian Engineer, bugu na 35, lamba ta 4, wacce ta fito cikin Disamba na shekarar 2003, ta tabbatar da cewa a shekarar 1985, kasar Indiya ta ciyar da dalar Amurka biliyan uku wajen tallafi ga wasu cibiyoyin binciken ilimi guda dubu daya da dari uku da ta mallaka. Mujallar kuma ta kara da cewa a duk shekara, hukumar Indiya na ciyar da kashi 1.5% na arzikin da take samu daga sauran kasashe don habbaka fannonin kimiyyar lantarki da bincike kan sararin samaniya, a yayin da kasar Amurka take ciyar da kashi 2.5% a wannan fanni ita ma. Amma tunda aka samar da Najeriya, a cewar wannan mujalla, mafi girman abin da ta bayar a matsayin tallafi a bangaren binciken ilmi bai wuce kashi 0.43% ba. Misali, a shekarar 1983 ta bayar da kashi 0.43%, a shekarar 1992 ta bayar da kashi 0.05%, a shekarar 2003 kuma ta dan haura zuwa kashi 0.23%. In har wannan shi ne abin da gwamnatin tarayya ke ciyarwa, duk da kudaden shiga da muke samu daga danyen mai da kudin fito, a fili yake cewa babu wata kima da hukumar tarayya ta baiwa wadannan cibiyoyin bincike a aikace, balle a yi maganar manufar gwamnati wajen habbaka kimiyya da kere-kere a kasar baki daya.

Samar da Makamashi na Hakika

Gwamnatin tarayya ta dade tana ta bikon masu zuba jari a wannan kasa tamu a kowane fanni ne kuwa, musamman fannin kimiyyar sadarwa. Lokacin da kamfanonin wayar salula irin su MTN da Econet (Zain) da Glomobile suka yanki lasisi kan wannan harka, babu irin wahalar da talakan Najeriya bai sha dasu ba, wajen yawan cajin kudin kira, da rashin yanayin sadarwa mai kyau, da kuma tsadar wayar salula. Duk da cewa an samu saukin wasu daga cikin wadannan matsaloli, a bayyane yake cewa lallai farashin da muke biya wajen kiran waya yana daga cikin masu tsada a duniya. Ba komai bane ya haddasa mana hakan sai tsadar rayuwa, wanda rashin makamashi na hakika ke jawo shi – daga kan kamfanoni ko masana’antu, zuwa kan talaka da ke sayan kayayyaki ko hajojin da suke fitarwa. Ba mu da ingantacciyar wutar lantarki. A kasar Gana har yanzu, sai an yi sanarwa a gidan rediyo ko talabijin idan za a dauke wuta a wata unguwa ko gari, tare da sanar da mutanen wannan bigire tsawon lokacin da hakan zai dauka, da ranar, da kuma lokacin. Galibin lokuta, idan hukumar lantarki ta sanar cewa za a dauke wutan na tsawon mintina biyar ne, a karshe cikin mintina uku da daukewa, za ka ga an dawo da wutar. Cikin watan da ya gabata ne daya daga cikin jihohin Najeriya da ke makwabtaka da kasar Kamaru ya fara tunanin jawo wutar lantarki daga kasar Kamaru zuwa jiharsa, don samun ingantacciyar wutar lantarki ga al’ummar jihar. Kada mai karatu ya mance, har yanzu Najeriya ce ke baiwa kasar Kamaru, da Nijar da sauran makwatanta wutar lantarki. Me yasa ba za mu iya alkinta abin da muke da shi ba? Akwai kamfanoni da yawa masu son zuwa Najeriya don zuba jari, amma babbar matsalar da suke dubawa bayan cin hanci da rashawa, ita ce matsalar wutar lantarki. Domin ko ba a samar da hanyoyi ba, in dai akwai ingantacciyar wutar lantarki, hatta karamin ma’aikacin gwamnati na iya tsara rayuwarsa, duk karancin albashinsa kuwa. Idan muka yi la’akari da kasashen da suka ci gaba a fannin kimiyya da kere-kere, za mu ga basu samu wannan matsayi ba sai da suka yaki zuciyarsu wajen tabbatar da samuwar ingantacciyar wutar lantarki a kasarsu. Wannan zai sa makarantu su samu ilmi mai inganci, sanadiyyar ingantacciyar karantarwa daga malamai. Shi zai sa kamfanonin kere-kere su samu kwanciyar hankali, ya zama damuwarsu kan bincike ne kawai da abin da za a kera, amma ba a kan makamashi ba. Wannan zai sa har wa yau, a samu karkon kayayyakin kere-kere da ake amfani da su. Idan kuwa gwamnati ba ta yi haka ba, to da sauran rina a kaba.

Lura da Bukatun Kasa/Al’umma

Abu na kusa da karshe da hukuma za ta yi shi ne ta lura da bukatar ‘yan Najeriya. Me ye muke da tsananin bukatuwa zuwa gare shi? Kuma yaya za a tabbatar da samuwarsa? Wannan shi ne abin da ya kamata mu lura da shi, ba wai mu zama “’yan abi Yarima a sha kidi” ba – don kasar Amurka ta je duniyar wata, wannan ba shi zai sa mu ma dole mu je ba. Don kasar Sin ta harba kumbo, ba shi zai sa mu ma dole mu harba ba. Don kasar Indiya ta kera makamin Nukiliya, har wa yau, ba wannan bane zai zama mana dalili dole mu ma sai mun kera ba. Don me? Bukatunmu kadai ya kamata mu duba. Idan muka dubi kasa irin Malesiya misali, za mu ga cewa duk da ci gabanta, ba ta damu da kera makamin Nukiliya ba, balle har ta kama cuku-cukun zuwa duniyar wata. Abin da kasar ta sadaukar da kanta wajen samarwa shi ne ingantaccen ilmi, da bunkasa fannin kere-kere da fasahar sadarwa, da kuma samarwa tare da tabbatar da doka da oda a kasarta. Duk wanda ya ziyarci wannan kasa zai fahimci haka. To amma ta yaya muka yanke shawarar harba tauraron dan adam, alhali ba mu da cikakken tsarin doka da oda, ba mu kawar da ci hanci da rashawa ba iya gwargwado, ba mu samar da ingantaccen ilmi ba, balle har mu tabbatar da samuwar ingantacciyar wutar lantarki? Idan mun ce ai ba a Najeriya bane tauraron ke da asali, amma ai muna da cibiyar da ke lura da shawagi ko bayanan da yake tarkatowa daga sararin samaniya a nan kasar, wadda kuma dole ne sai da janareto take dogaro. Anya, wannan ba tufka bane da warwara?

Shugabanci na Gari

Dukkan shawarwarin da muka kawo a sama, samuwarsu ta dogara ne kacokan kan shugabanci na gari; wani abu mai tsada da kasar nan ta rasa, tun shekaru kusan arba’in da suka gabata. Da shugabanci na gari ne kadai gwamnatin tarayya za ta iya sadaukar da kanta wajen ganin wannan kasa ta gyaru, ta kimtsu, ta zama ‘yantacciya daga kangin talauci, da kaskanci, da cin hanci, da rashawa, da dukkan abin da yake mata tarnaki wajen ci gaba. Don haka, dole ne mu tabbatar da cewa mun zabi shugabanni na gari. Allah mana gamo da katar!

Yadda Ake Sarrafa Sandar Gora don Kera Kekuna

A kullum kwakwalwar dan Adam kara fadi take yi, iya gwargwadon kalubalen da yake cin karo da su a tafarkin rayuwa. Wannan dabi’a na cikin tsarin halittar da ta bambanta dan Adam da sauran dabbobi. Cikin itatuwan da Allah ya hore mana akwai itaciyar gora, wacce ke yin sanduna masu tsawo, da karfi, da kuma tsawon rayuwa. Wannan nau’i na bishiya da galibi ke rayuwa a wuraren da ruwa ke gudanuwa da’iman a duniya, na cikin bishiyoyin da muke da su a kasashen Afirka tun fil azal. To amma saboda rashin ci gaban tattalin arziki da kimiyyar zamani, a galibin wurare hura wuta ake yi da sanduwan wannan bishiya, ko yin dannin gidaje da su, ko yin rufin gidaje da su, da sauran abubuwa. Wannan a gargajiyance kenan.

A halin yanzu mai karatu zai yi mamakin jin cewa sandunan itacen gora sun zaman kayan gabas, inda aka wayi gari ana sarrafa su don yin kwarangwal din kekunan zamani a wasu daga cikin kasashen duniya, har da kasashen Afirka a yau. Wannan sabuwar fasahar kere-kere da ke bayar da daman amfani da sandunan gora ta samu karbuwa sosai a halin yanzu. Domin ana kera kwarangwal (watau Frame) na dukkan nau’ukan kekunan zamani, irinsu kekunan hawa na shakatawa, da kekunan tseren motsa jiki, watau Racing Bicycles, da kekunan yara, da na manya, da nau’ukan kekunan gajiyayyu ko nakasassu, da dai sauransu. Bangarorin da wannan sabuwar fasaha ta kunsa dai su ne: sandan mazauni ko siddin keken, watau Seat Tube, da dokin keken, wanda ke hada sandan siddi da sandan da ke rike da hannun keken, watau Top Tube. Sai kuma sandan yatsun keken, wanda ke dauke da yatsun da ke rike da tayar gaba, watau Head Tube. Bayan wadannan bangarori, har wa yau akwai yatsun da ke rike da tayar gaba, watau Fork, da sandar da ke hada marikin kan keke da mazaunin kaca daga can kasa kenan.

A bangare baya kuma, akwai sandar da ke hada mazaunin siddi (watau Seat Tube) da sandar yatsun da ke rike da tayar baya, watau Seat Stays. Sai bangaren karshe, watau sandar yatsun kafar baya, wanda a turance ake kira Chain Stays. Wannan sanda mai rike da yatsun tayar baya, tare da mahadar mazaunin siddi da sandar da ta hada kan keken a sama, su ne ke rike da injinan da ke juya kacan keken baki dayansu. Dukkan wadannan bangarori da bayaninsu ya gabata, da gyararrun sandunan gora ake yinsu. Ba su kadai ba ma, hatta murfin kacan keken, watau kurumbo, da kuma siddin keken, duk da wannan makamashi na sandunan gora ake yinsu. Yadda ake sarrafa wadannan sanduna kuwa shi ne, bayan an ciro su, an feke su tsaf, sai a kankare su, a shafe su da wasu sinadarai, sannan a dumama su a wuta, don kara musu juriya da hana su karyewa. Bayan haka, sai a yanka su zuwa iya tsawon da ake bukata don hada kwarangwal din keken. Duk inda mahadi tsakanin sanda da sanda ya zo, sai a yabe mahadin ko inda za a jona sandunan biyu (misali, mahadin mazaunin siddi, da mahadin kurumbo inda injinan kaca suke, da kuma mahadin kan keken, wanda ke saman yatsun marikin tayar gaba da na baya) da bawon itaciyar ganyen wiwi, watau Hemp Fiber. Wannan bawo na itaciyar tabar wiwi tana da matukar karfi, da jure wahala. Wannan yabe shi ne ke tsayawa a matsayin walda. A wasu lokuta kuma akan yi amfani da bawon sinadarin kabon (watau Carbon Fiber), don wannan yabe a matsayin walda. Cikin wani shiri na musamman da tashar BBC World Satellite Channel ke yi a duk shekara mai suna World Challenge, wanda shiri ne na musamman kan sababbin hanyoyin kere-kere a duniya, an sanya wannan sabuwar fasaha a sahun sauran hanyoyin kere-kere masu tasiri da kayatarwa a duniya a shekarar 2010.

A halin yanzu dai ana kera ire-iren wadannan kekuna ta amfani da wannan sabuwar fasahar sandar gora a kasar Indonesiya, domin suna noma wannan itaciya sosai. Bayan haka, akwai kasashen Afrika guda uku da ke da arzikin wannan itaciya ta gora, kuma an samu wani kamfani da ya bude wata masana’anta inda ake ta kera ire-iren wadannan kekuna. Wadannan kasashe dai su ne: kasar Zambiya, da kasar Senegal, da kuma kasar Suwaziland. Kamfanin Calfee Design, wanda ya assasa kamfanin kera wadannan kekuna a kasashen Afirka ya bayar da tabbaci kan ingancin abin da yake kerawa, inda yake bayar da garanti na tsawon shekaru goma bayan saye. A halin yanzu dai kasuwar kekunan hawa masu kwarangwal din sandar gora ta bude a wadannan kasashe, domin bayan ‘yan kasa da suke saye suna hawa don shakatawa ko zuwa gonakinsu, ana kuma fitar da su zuwa kasashe irinsu Faransa da sauran kasashen Turai.

Yadda Aka Kera Jirgin Ruwan "Titanic"

Shahara

Cikin shekarar 1997 ne kamfanin shirya fina-finai na 20^th Century Fox da ke Amurka, ta hadin kai da wasu kamfanoni ‘yan uwansa suka fitar da wani fim mai suna “Titanic”, wanda ya samu shahara fiye da sauran fina-finan da aka fitar cikin shekarar. Wannan fim na “Titanic”, wanda shahararrun ‘yan wasa irinsu Leonardo DiCaprio, da Kate Winslet suka fito a ciki, yayi suna musamman a tsakanin matasa masu sha’awar jigon soyayya a cikin fina-finai. Wannan a bayyane yake. Ba ma a kasashen Turai da Amurka inda aka shirya fim fin kadai ba, hatta a nan gida Nijeriya wannan fim ya samu shahara sanadiyyar wannan jigo na soyayya da aka tsofa cikin fim din; inda jarumi Leonardo DiCaprio, da kuma jaruma Kate Winslet suka narke cikin kogin soyayya. Bayan haka, editan fim din shi ma wani sananne ne wajen sana’ar, watau David Cameron. A takaice dai, an sayar da kwafen fim din na gundarin kudi da kimarsa ta kai dalar Amurka sama da biliyan daya da dubu dari takwas. Kuma har zuwa yau, shi ne fim da aka kashe kudi wajen yinsa fiye da kowane fim a duniya.

Sai dai kuma, sabanin wannan jigo na soyayya da ke cikin wannan fim, wani abin da ya fi kama hankalin wasu cikin masu kallo – musamman masana Kimiyyar Kere-kere - shi ne tarihin da ke tattare da wannan jirgin da dukkan wannan lamari ya faru a cikinsa. Da farko dai, wannan lamari ya faru ne cikin shekarar 1912, a cikin wani tafkeken jirgin ruwa mai suna RMS Titanic da kamfanin White Star Line na kasar Ailand (Ireland) ya kera tsakanin shekarar 1909 zuwa 1912. Sanadiyyar girma da kayan alatun da ke cikin wannan jirgin ruwa, da kuma cewa babu wani jirgin ruwan fasinja mafi girma kamarsa a lokacin, ta sa aka shirya wannan shiri, daidai lokacin da wannan lamari na hadarin jirgin yake cika shekara 85 (1912 – 1997). A halin yanzu akwai buraguzan wannan jirgi na RMS Titanic a karkashin teku, kuma masana kan ilimin karkashin kasa da teku sun yi hasashen cewa nan da shekaru hamsin masu zuwa buraguzan za su dangana da gundarin kasan tekun baki daya, watau Ocean Floor. A yau in Allah Ya so za mu dubi yadda aka kera wannan jirgin ruwa, da wadanda suka zana shi, da kuma yadda aka yi wannan lamari ya faru.

Asali

Kamfanin kera jiragen ruwa mai suna White Star Line da Harland & Wolff da ke kasar Ailand ne suka kera wannan tafkeken jirgin ruwan fasinja mai suna RMS Titanic. Sun yi wannan aiki ne a filin kera jiragen ruwa da suke da shi a birnin Belfast na kasar Ailand din. Kuma hakan ya faro ne cikin shekarar 1909. Kafin wannan shekara, wannan kamfani na White Star Line ya fara kera wasu jirage masu girma wadanda ya sanya wa suna Olympic, sannan ya yi kudurin kera wasu manya na musamman, masu dauke da kayan alatu na kasaita, wadanda kuma babu kamarsu a wancan zamani – wajen girma, da kayan alatu, da fasahar kere-kere da kuma tsarin sadarwa. Asalin sunan da wannan kamfani yayi niyyar baiwa wannan jirgi na Titanic dai shi ne “Gigantic”; ma’anarsu daya ne da “Titanic”. Wannan jirgi na Titanic dai an kera shi ne da mafi kwarewar kwarewa na zamanin, ta amfani da kwararrun injiniyoyin lokacin, da kuma mafi kwarewar fasahar kere-kere na lokacin. Bayan dukkan wannan, shi ne jirgin da ya fi girma a lokacin; domin bayan mutum dubu uku da dari biyar da arba’in da bakwai (3,547) da yake iya dauka, har wa yau yana iya daukan jirgin sama nau’in Airbus 380 guda daya, da manyan motoci nau’in bas, da kuma kanana. A takaice dai, wannan jirgi na iya daukan kaya da mutanen da nauyinsu ya kai tan 46,328. Kamfanin J.P.Morgan da International Mercantile Marine Company ne suka dauki nauyin kera jirgin. Su suka bayar da kudade da kuma kayan aikin da ake bukata wajen kerawa.

Inijiniyoyi

Jirgin ruwan Titanic ya samu albarkar manya da kuma shahararrun injiniyoyin fasaha da kere-kere na wancan zamani. Akwai mutum uku da suka dauki nauyin zana tsari da kira da kuma yanayin rayuwar wannan jirgi. Na farko shi ne Lord Pirrie, wanda Darakta ne a kamfanin Harland Wolff da White Star Line. Sai wani kwararren mai zanen jiragen ruwa mai suna Architect Thomas Andrews, wanda shi ne manajan kere-kere na kamfanin, watau Construction Manager kenan. Sai na ukunsu, watau Alexander Carlisle, watau babban manajan ma’aikatan kera jirgin ne baki daya (Shipyard General Manager).

Tsarin Kira

Kamar yadda bayanai suka gabata a sama, asalin sunan da aka so baiwa wannan jirgin ruwa da farko dai shi ne “Gigantic”, to amma daga baya sai kamfanin White Star Line ya canza wannan suna saboda wasu dalilai. An fara kera jirgin ne a shekarar 1909. Cikin shekarar 1911 ne kuma aka gina mazauninsa, watau kwarangwal din da gaba dayan jikinsa ke zaune a kai. Wannan shi ake kira “Hull” a turancin kere-keren jirgin ruwa. Sauran gangar jikin jirgin, da kayan alatun makale-makalen cikinsa kuma an gama su ne a ranar 31 ga watan Maris na shekarar 1912. Wannan jirgi na Titanic yana da tsawon kamu 882 ne da inci 9, kuma zai iya daukan kayan da nauyinsa ya kai tan 46,328. Akwai injina manya wadanda ruwan zafi ke sarrafa su (watau Steam Engines) tafka-tafka guda hudu. Akwai bututun salansa masu fitar da hayakin injin guda uku, da kuma guda daya mai samar da iska ga jirgin. Dukkan wadannan bututu kowannensu ya kai tsawon kamu 62. A kasan jirgin kuma akwai wasu bututun amayar da ruwa guda takwas da aka tanade su, wadanda kuma aka kiyasta cewa suna iya amayar da ruwa daga cikin jirgin (idan matsala ta kama) sama da galan 420,000 cikin awa guda. Aikinsu shi ne amayar da dukkan wani ruwa da ya shigo cikin jirgin daga kasa.

Kyale-kyale da Kayan Sadarwa

Wannan jirgi na dauke da kayayyakin alatu fiye da tunanin mai karatu. Wadannan kayayyakin alatu kuwa, har a yanzu ana ji da su wajen kyau da tsada. Da farko dai akwai bangori guda uku da jirgin ke dauke da su. Akwai bangaren masu hannu da shuni, watau First Class kenan. Wannan bangare na dauke ne da wurin wanka na kasaita, watau Swimming Pool, da wurin motsa jiki, watau Gymnasium, da bangaren buga kwallon bango, watau Squash, da bangaren wanka na kasaita irin na mutanen kasar Turkiyya da ake ji da su a wancan lokaci, watau Turkish Bath, da bangaren wankan ruwan zafi na wutan lantarki, watau Electric Bath, da bangaren shagunan aski, watau Barber Shops, da bangaren bukkar shan shayi da sauran shaye-shaye kusa da gabar ruwa, watau Veranda Café, sai kuma dakin karatu ga duk mai bukata. Bayan haka, akwai bangaren da ke biye da na farko, watau Second Class kenan. Da kuma matsayin karshe ko na kasa, watau Third Class, kamar dai yadda muke da su a jiragen sama a yau.

Bayan wadannan bangarori, wannan tafkeken jirgin ruwa na RMS Titanic dai yana da babban janareto mai bayar da wutar lantarki guda daya, wanda ke amfani da tsarin bayar da wutar lantarki da ruwan zafi, watau Steam Engine. Mizaninsa ya kai wat dubu daya da dari biyar (1,500 watts). Sannan akwai injinan lifta guda uku masu daukan mutane daga dakunansu ko barandar da suke, zuwa hawa na sama ko can saman jirgin don su shakata. Wadannan injinan lifta duk suna amfani ne da wutar lantarki daga wannan janareto da bayaninsa ya gabata. Sannan akwai babbar masarrafar sadarwar rediyo mai amfani da tsarin sadarwa ta wayar-iska irin na wancan zamani, watau Marconi Radio. Wannan babbar cibiya ce da ke sadar da kira a tsakanin dukkan wadanda ke cikin jirgin, da masu tuka jirgin, da masu kula da jirgin, da kuma fasinjojin jirgin. Har wa yau, sadarwar bata takaitu garesu kadai ba, wannan cibiya ta rediyo na iya daukan murya zuwa sauran kasashen da ke makwabtaka da jirgin, ko wani jirgin da ke gab da su, ko kuma kasar da suka baro a baya. Cibiyar na amfani ne da fasahar sadar da bayanai na rediyo nau’in Spark-Gap Transmitter. An kuma gama kera wannan jirgi ne a ranar 31 ga watan Maris na shekarar 1912, kamar yadda bayanai suka gabata.

Gwaji

Bayan an gama kera wannan jirgi, kamfanin White Star Line ya yi kokarin gwada tafiya da wannan jirgi a cikin teku don ganin yadda abubuwa za su kasance, kafin a sanya ranar wannan bulaguro mai dimbin tarihi da ba a ga karshenta ba. Wannan gwaji kuwa an yi shi ne kwananki goma kafin tafiyar, watau ranar 1 ga watan Afrailun shekarar 1912. Ba a dauki fasinja ko daya a ciki ba, daga masu lura da jirgin sai ma’aikatanta kawai. Akwai ma’aikata guda 78 da aka dauka, tsakanin masu kara wa injin makamashin kol (Stokers), da masu sanya man giris (Greasers), da kuma ‘yan kwana-kwana, watau Firefighters. Bayan wadannan ma’aikata, akwai matuka jirgi guda 41 da suka shigo, sannan da wasu mutane biyu wadanda suke lura da cibiyar sadarwar rediyo, watau Merconi Radio. Wadannan mutane dai su ne Jack Phillips, da kuma Harold Bride. Bayan an yi gwaji babu wata matsala, daga nan aka fara shirye-shiryen tafiya, wacce a karshe aka kasa isa garin da za a je.

Tafiyar Farko, Kuma ta Karshe

Ranar 10 ga watan Afrailu ne dai jirgin RMS Titanic ya tashi daga babbar tashar jirgin ruwan birnin Southampton na kasar Ingila, zuwa birnin New York da ke kasar Amurka. Da ya dauko hanya sai yayi zango a tashar jirgin ruwa na Cherbourg da ke kasar Faransa, inda ya kara daukan wasu fasinjoji. Bayan wannan tasha, ya sake dakatawa a tashar Queens Town ta kasar Ailand, nan ma ya kara wasu fasinjojin. Duk da cewa ba kai tsaye ya dauki mutane a wannan tasha ba, saboda nauyin jirgin da girmansa sun sha karfin gabar tekun. Don haka da yazo daidai tashar, sai aka saukar da kananan kwale-kwale, aka kwaso fasinjojin da suke son tafiya. Daga wannan tasha ta Queens Town, jirgin bai kara dakatawa a kowace tasha ba. Sai tafiya babu kama hannun yaro. A wannan lokaci jirgin ya dauki mutane 2,227 ne; tsakanin matuka jirgin, da ma’aikata, da injiniyoyi da kuma fasinjoji. Shugaban matuka jirgin gaba daya shi ne Captain Edward J. Smith. Bayan haka, akwai babban daraktan kamfanin White Star Line a cikin tafiyar, watau J. Bruce Ismay, sai kuma wanda ya shugabanci kera jirgin baki daya, watau Thomas Andrews. Daga cikin fasinjojin da ke cikin wannan jirgi, akwai ‘yan kasuwa, da shahararrun ma’aikatan banki, da kuma kasaitattun masu kudin kasar Ingila da Amurka da kasar Ailand. Kudin fasinjan da ke matakin farko, watau First Class, shi ne dala 4,350 ($4,350), wanda aka kiyasta kimarsa da kimar dala a shekarar 2008 ya kai dala 95,860 ($95,860). Idan muka juya kimar wannan kudi a nairan Nijeriya a yau, ya kai naira miliyan goma sha hudu da dubu dari uku da saba’in da tara (=N=14,379,000).

Bayan ya kwashe kwanaki hudu yana tafiya dare da rana safe da yamma, a daren kwana na biyar ne Captain Edwards ya fara samun sakonni daga rediyo cewa akwai curin tsaunin kankara a gabansu, watau Iceberg. Amma sai bai damu ba. Ana cikin tafiya, sai ma’aikatan da aka wakilta su rika lura da tafarkin da jirgin ke bi, watau Lookouts, suka hango wannan tarin kankara a gabansu. Nan take suka sanar da masu lura da cibiyar sadarwa, inda su kuma suka fara watsa sakonni kan wannan lamari. Captain Edwards na jin haka, sai ya bayar da umarnin cewa a rage tafiya, sannan a juya akala zuwa bangaren hagu. To amma wannan bayani bai zo da wuri ba. Kafin su gama juya akala, nan take wannan tsaunin kankara ya gurji mazaunin jirgin daga kasa, wata Hull kenan. Hakan ne ya sabular da karafan da ke rike da mazunin jikin jirgin, inda ruwa ya fara shiga nan take babu kakkautawa. Lokacin da Captain Edwards ya ga haka, sai ya sa aka fara rufe farfajiyar kasan jirgin, watau wurin da aka tanada don zuba kayayyaki kenan. Amma saboda tasiri da karfin wannan ruwa da ya fara shigowa, kafin a rufe sauran, guda hudu daga cikinsu sun fara cikewa da ruwa. Wadancan bututu guda takwas da aka tanada don amayar da ruwa sai suka fara aikinsu, inda suka ta amayar da ruwan zuwa waje, ta baya. Sai dai kuma kash, saboda girman jirgin, da kuma yawan ruwan da ke tudadowa daga gaba inda aka samu huji, wadannan bututun amayar da ruwa sun kasa amayar da ruwan cikin lokaci guda. Nan take kasan jirgi ya fara cikewa, sai cikin dakunan mutane, sai hawa na sama. Ana cikin haka sai jirgi ya fara nutsewa ta baya, saboda tasirin ruwan da ke makare a kasansa. Wannan tasa sai kan jirgin ya daga sama, inda a karshe ya tsage ko ya karye a tsakiya; bangaren bayan yayi kasa cikin teku, kan kuma ya zauna a sama.

Kafin lamarin ya kazamce haka, nan take sun fara aikawa da sakonnin neman agaji. Ana cikin haka sai ga wasu jirage suka kawo dauki. To amma saboda kananan kwale-kwalen ceto (watau Lifeboats) da jirgin ya ke dauke dasu basu kai yawan mutanen da ke cikin jirgin ba, haka wasu suka nutse cikin ruwa, suka mace. Wasu kuma aka ceto su da kyar. Bayan an gama tsamo wadanda suka mutu da masu rai, a karshe dai mutun 1,517 ne suka mutu. Hakan ya faru ne a daren 15 ga watan Afrailu, 1912. Wannan shi ne mafi munin hadarin jirgin ruwa da aka yi a shekarar, kuma yana cikin hadarurrukan da aka yi da suka haddasa sauye-sauye a dokokin tafiyar da jiragen ruwa na duniya, watau International Maritime Laws.

Dalilai

A karshe dai, hukumomi sun sa an gunadar da bincike kan dalilan da suka haddasa wannan hadari. Da farko dai, sabanin yadda wasu ke riyawa cewa wai kamfanin da ya kera wannan jirgi yayi alfahari cewa babu abin da zai iya tarwatsawa ko lahanta wannan jirgi saboda kwarewar da aka yi amfani da ita wajen ginawa, wannan karya ne. Kawai surutai ne na mutane, da kuma hasashe irin na kwakwalwarsu. Daga cikin dalilan da aka ta cewa sun haddasa wannan hadari dai akwai yawan gudu. Wannan shi ne sakamakon da gungun masu bincike da kasar Ingila ta kafa ya tabbatar. Cewa jirgin na gudu ne fiye da kima, don haka ya samu matsala wajen juyawa a lokacin da aka hango wancan tsauni na kankara. Wasu masu binciken kuma suka ce ruhin jirgin ne ke da matsala, watau Rudder kenan a turance. Shi wannan ruhi dai shi ne mai nuna wa jirgin ruwa inda za ta dosa; kamar dai kwakwalwarta kenan. Don haka a lokacin da aka hango wannan tsauni na kankara, jirgin ya kasa juyawa ne yadda ya kamata saboda ba a kera wannan ruhi da irin ka’idojin da suka kamata ba a yau. Wasu kuma a karshe suka ce babban dalili shi ne karafan da aka yi amfani dasu wajen gina mazaunin jirgin, watau Hull kenan, ba su da kauri sosai. In kuwa ba haka ba, ba abin da zai sa wannan tsauni na kanka ya iya bangale karafan da ke jikinsa. Sabanin yadda aka zata da farko cewa wannan tsaunin kankara ya huda jikin jirgin ne, masu wannan ra’ayi sun gudanar da bincike na musamman, inda a karshe suka nuna cewa kwabe karafunan da ke jikin mazaunin jirgin ne yayi, daga nan kuma ruwa ya samu hanyar shiga.

Ko ma dai mene ne, wanann jirgi na RMS Titanic ya kwanta dama, duk da kwarewa, da kayan alatu, da kuma girman da yake da shi. Shi ne jirgin ruwa mafi girma da aka kera shi, mai tsad

Ambaliyan Danyen Mai a Cikin Teku

Mabudin Kunnuwa

Na tabbata masu karatu sun ji ko ma sun karanto daga kafafen yada labaran gida da na waje kan batun ambaliyan danyen mai da ya faru a tekun Meziko na kasar Amurka. Kamar yadda muka sha jin labarai, wannan ambaliya ko hadari ya fara ne tun cikin watan Afrailu, amma ba a samu dama da ikon tsayar da shi ba sai cikin watan Agusta. Wannan ambaliya na danyen mai ya haddasa barna mai yawa, da hasarar rayukar dan Adam da na dabbobi tudu da na teku, da kuma hasarar dukiya da na gurbatar yanayi wanda mummunan tasirinsa na iya daukan tsawon shekaru ana fama da shi.

Wasu cikin masu karatu sun nuna sha’awar jin kwakwaf kan yadda wannan lamari ya faru, da tasirinsa ga muhalli, da kuma cewa ko za a iya sarrafa gurbataccen man da aka yade daga saman tekun ko a a? Kafin wannan bukata ta masu karatu, shafin Kimiyya da Kere-kere ya yanke shawarar kawo bayanai masu nasaba da hakan tun sa’adda da wannan matsala ta fara aukuwa. To amma ganin cewa matsalar ta ci gaba babu kakkautawa, sai na dakata don ganin inda abin zai kai. Domin wannan ne zai bamu damar kawo bayanai ba ma kan wannan ambaliya na tekun Meziko ba kadai, a a, har da tarihin asali da kuma sau nawa aka samun irin ambaliya na danyen mai a cikin teku? Wannan, da ma sauran bayanai ne na debo mana daga rumbun bayanai na duniya, don mu amfana, tare da kara gejin ilminmu kan ire-iren wadannan ambaliyoyi da ke faruwa lokaci-lokaci a tekunan duniya. Sai a biyo mu sannu a hankali.

Tarihin Ambaliyan Danyen Mai a Duniya

Ambaliyan danyen mai a cikin teku, ko “Marine Oil Spill” a harshen Turanci, ya fara aukuwa ne sama da shekaru hamsin a tarihin duniya. Duk da cewa ambaliyan danyen mai a jumlace ya shafi cikin teku da kan tudu, za mu mayar da hankalinmu ne kan tarihin ambaliyansa a cikin teku kadai, don shi ya fi hadari da wuyan sha’ani, kuma shi ne wanda ya fi daukan hankali a duniya.

A tarihin duniya an samu aukuwar ambaliyar danyen mai a saman teku sau goma sha biyar, tare da hasarar dukiya mai dimbin yawa ga kasa ko kamfanin da abin ya shafa; bayan hasarar rayukan dan Adam da na dabbobin da ke karkashin da harabar tekun. Cikin wadannan ambaliya guda goma shabiyar, akwai biyar daga cikinsu wadanda suka shahara sanadiyyar yanayin aukuwarsu. Na farko shi ne ambaliyan daya auku a Tekun Meziko (watau The Gulf of Mexico) da ke Kudancin Amurka, karo na farko. Wannan ambaliya ya auku ne a ranar 3 ga watan Junin shekarar 1979, inda aka ya tuttudar da danyen mai (watau Crude Oil) kimanin Tan 480,000 (480,000 metric tonnes). Cikin jerin ambaliyan danyen mai masu hadari da aka yi a duniya, wannan shi ne na farko da ya dauki hankalin duniya, kamar yadda aukuwansa na biyu cikin watannin Afrailu zuwa Agusta ya yi a wannan shekara. Ambaliya na biyu da ya fi kowannen hadari shi ne wanda ya auku a Tekun Tsibirin Trinidad & Tobago, a ranar 19 ga watan Yulin shekarar 1979; wata guda kenan bayan aukuwar na Tekun Meziko, kamar yadda bayanai suka gabata a sama. Wannan ambaliya kuma ya tuttudar da danyen mai kimanin Tan 287,000 (287,000 metric tonnes) zuwa cikin tekun Atilantika da ke makwabtaka da tsibirin.

Sai karo na uku da ya fi kowanne shahara sanadiyyar dimbin hasarar da aka tafka. Wannan ambaliya ya auku ne a Tekun Fasha (Persian Gulf), sanadiyyar ambaliyar danyen mai da aka samu daga rijiyoyin mai na kasar Kuwaiti. Hakan ya faru ne a ranar 23 ga Janairun shekarar 1991, inda rijiyoyin man suka tuttudar da danyen mai da kimarsa ta kai Tan 1,500,000 (1,500,000 metric tonnes) zuwa cikin tekun. Dangane da yawan danyen man da aka rasa, wannan ambaliya ne na daya a duniya. Domin har yanzu ba a samu ambaliyan da ya haifar da hasarar danyen mai mai dimbin yawa irin wannan ba a duniya. Sai kuma ambaliya na gaba, wanda ya auku a tekun da ke makwabtaka da kasar Uzbekistan; can nahiyar Asiya ta Gabas kenan. Shi kuma ya auku ne a ranar 2 ga watan Maris din shekarar 1992, watau shekara guda kenan da aukuwar na kasar Kuwaiti. Kamar wadanda suka gabace shi, shi ma ya haifar da hasarar danyen mai zuwa cikin teku da muhallinsa wanda kimarsa ta kai Tan 285,000 (285,000 metric tonnes). Sai ambaliya na karshe da ya auku baya-bayan nan, watau daga watan Afrailu har zuwa watan Agustan wannan shekara. Kamar yadda masu karatu suka karanta ko ji a kafofin watsa labarai, wannan lamari ya auku ne a cikin Tekun Meziko (The Gulf of Mexico) da ke Kudancin Amurka, kuma a Tarihin kasar baki daya, shi ne ambaliyan da ya fi kowanne wajen hasara.

Wannan ambaliya ya samo asali ne sanadiyyar rubewar da karafunan hako danyen mai na kamfanin British Petroleum (BP) suka yi. Wadannan karafunan hako danyen, watau Oil Drilling Rigs, suna can cikin rijiyoyin hako man ne da ke karkashin teku, wanda aka kiyasta nisan zurfinsa cewa ya kai kilomita 150. Cikin watan Maris ne kamfanin ya fara da lura da wani irin hayaki mai dauke da sinadaran Methane da ke fitowa ta hancin wadannan bututun hako mai. To amma bai dauki wani matakin gaggawa ba sai ji yayi bututun sun fashe, kuma nan take wuta ta kama ci ganga-ganga. Duk da cewa ‘yan kwana-kwana sun kawo dauki nan take, inda aka yi ta kokarin kashe wutan da tuni ya kama babbar injin da ke rike kuma take sarrafa wadannan bututun, ta yi ta ci da wuta ita ma. Da kyar dai aka kashe wannan gagarumar gobara da ta tashi. Kuma duk da cewa an samu kwashe ma’aikatan kamfanin da ke sarrafa wannan inji, amma akwai mutane goma sha bakwai da aka kasa gano inda suke. Ga dukkan alamu dai gobarar ta afka da su, ko kuma a kalla ta tilasta musu fadawa cikin teku ba tare da shiri ba.

Gama kashe wutan ke da wuya sai danyen mai ya fara tudadowa daga rijiyoyin mai da ke can karkashin teku, sanadiyyar fashewar bututun da ke zuko mai daga cikinsu. Wannan ta sa kallo ya koma kasa, bayan kashe gobarar da ta taso. Daga nan danyen mai ya ci gaba da tudadowa a kullum, inda a karshe ya tudado da danyen mai har Tan 574,000 (574,000 metric tonnes) zuwa cikin tekun. Kamfanin British Petroleum ya kashe sama da Dala Biliyan Hudu wajen yade wannan danye ko gurbataccen mai da ya yadu a saman teku, bayan lokaci da kuma danyen man da ya bata ko ya yi hasararsa.

Illolin Ambaliyan Danyen Mai

Wannan ambaliya da ke faruwa a lokuta daban-daban a tekunan duniya na da mummunar tasiri ga rayuwar jama’a da halittun da ke rayuwa cikin tekun, da kuma muhalli gaba daya. Da farko dai yana kyau mai karatu ya san cewa da mai da ruwa ba su haduwa. Duk lokacin da wani ya shiga wani, to dole ne a gane, domin ba su taba hadewa waje daya. Wannan shi ne abin da binciken Kimiyyan sinadarai ya tabbatar. A duk lokacin da aka samu cakuwarsu da juna, to mai ne ke kasancewa a saman ruwa. Bayan haka, tasirin mai a saman teku yana da gamewa sosai, saboda tasirin sinadaran da yake dauke da su.

Idan danyen mai ya game cikin ruwa, yakan haifar da maski – abin da a harshen Kimiyya ake kira “Mousse”. Wannan maski zai yi ta yawo ne a saman ruwa, tare da lakewa a jikin duk abin da ya ci karo da shi. Saboda tasirin gamewa da mai yake dauke das hi, an kiyasta cewa idan aka zuwa mai galan guda a cikin teku, yana iya game fadin eka uku zuwa biyar na saman tekun. Sannan idan ya kama shawagi, zai game jiki ko gashin dukkan dabbobin da yayi karo dasu ne, tare da lakewa a jiki ko fikafikansu. Wannan ke kara musu nauyi, har a karshe su kasa tashi, su yi ta nitsewa cikin tekun, har mutuwa ta cin musu. Bayan haka, idan kifaye suka hangi wannan maski na yawo a saman teku, nan take suna iya cafke shi har su hadiye, suna zaton abin ci ne. Idan kuwa suka hadiye shi, to nan take zai fara musu illa, ta hanyar haifar da wasu nau’ukan guba a cikinsu. Idan kuma ya gangara zuwa can karkashin tekun (watau Ocean Floor), sai ya bata dukkan abincin da suka tara.

Daga cikin illolin wannan danyen mai a saman teku har wa yau, akwai toshe hanyoyin shakar iska da halittun cikin ruwa ke amfani da su wajen numfasawa. Idan kuma maskin ya lake musu a jiki, yakan kashe musu garkuwan jikin (watau Immune System) da ke basu kariya daga cututtukan muhallin da suke rayuwa cikinsa. Sannan yana hargitsa musu tsarin hayayyafa, tare da gurbata dukkan kwayayen da suke jiran kyankyasa. A wasu lokuta a kan samu iska mai karfi ko kuma taguwar ruwa da ke hankada wannan maski na mai zuwa gabar teku, inda yake lakewa a jikin dukkan ciyayin da ke gabar, tare da gurbata abincin dabbobin wannan bigire. Idan kuma a gefen tsibiri ne ambaliyan ya auku, wannan maskin mai na iya daskarewa a karkashin tsibirin na lokaci mai tsawo, kuma dukkan kifayen da ke neman abinci a wannan bigire suna iya kamuwa da cuta sanadiyya cakuduwarsa da dukkan nau’ukan abincinsu da ke wajen. Idan kuwa haka ta faru, to, akwai jin tsoron wadannan kifaye suna iya harban dukkan sauran halittun da ke rayuwa tare da su cikin tekun, musamman ma manyan kifaye da zasu ci wadanda suka harbu, ko kuma manyan halittu irin su kada ko tsuntsayen da rayuwa a gaban tsibirin, masu cin kifaye. Wannan tsari na yaduwar cuta daga wata halitta zuwa wata halittar, shi ake kira “Cycle of Poisoning” a harshen Kimiyya.

A karshe, mummunan tasirin wannan maski da ke kwanciya a saman ruwa bai tsaya kan halaka dukkan dabbobin da ke rayuwa cikin tekun kadai ba, hatta dan Adam yana iya kamuwa da wasu cututtuka. Misali, bincike ya nuna cewa mata masu ciki na iya kamuwa da cuta idan suka shaki doyin wannan maski. Haka kuma masu ciwon da ke da alaka da numfashi su ma suna kamuwa da karuwar cututtuka. A karshe, bincike ya sake tabbatar da cewa sinadaran da ke cikin wannan maski da suka hadu da ruwa, suna iya hadda cutar kansa (Cancer) ga dan Adam muddin ya shake su.

Ina Amfanin Gurbataccen Man?

Da ma zasu so sanin shin, wannan gurbataccen mai da ake yadewa daga saman teku – ganin cewa asalinsa danyen mai ne mai dauke abubuwa da dama – ko za a iya sarrafa shi don yin abu ko tace shi don amfani da sinadaran da ke cikinsa kuwa? Wannan tambaya ce Malam Kimiyyar sinadara suka tabbatar da rashin yiwuwan hakan. Sun nuna cewa tunda har man ya riga ya cakudu da ruwa, to ya riga ya lalace kenan. Kuma ma bayan nan, sau tari ba a rasa tarkacen cikin teku da aka yado su tare da wannan gurbataccen mai, wanda kuma asalinsu ko dai ciyayi ne, ko ruwa, ko kuma tabo da kasar lakar da aka debo su tare. Bayan haka kuma, akwai sinadaran gishin ruwan teku da ke cakuduwa da man, wanda kumake rage masa karfi da karsashinsa. Wannan cakudadden danyen mai dauke da wasu ababe daban, shi ake kira “Chocolate Mousse”. In kuwa haka ne, ashe babu yadda za a yi a tace su. Domin dai mai ba zai taba yin aikinsa ba idan akwai ruwa a cikinsa, ko tabo, ko kuma duk wani abin da ba daga asali daya suka fito ba.

Wannan tasa a kasashen Turai misali, bayan an gama redo wannan maski na danyen mai daga saman teku, sai a tara shi waje daya, sannan a rika cike hanyoyi da su, ko kuma wasu bangarorin kasa da suka rifta. Hakan na da tasiri sosai wajen tabbatar da cikon da aka yi, domin wannan cakudadden danyen mai da ke dauke da ruwa da sauran karikitai, ba ya afkawa a duk inda aka yi ciko da shi. Domin haduwa yake yi da wadannan karikitai, ya sandare a karkashin kasa. Ya koma inda ya fito kenan.

Kammalawa

Kamar yadda bayanai suka gabata, ambaliyan danyen mai wani abu ne da wannan duniya ta fara jarabtuwa da shi tun ba yau ba, kuma aukuwansa na yin mummunan tasiri kan muhalli baki daya, da masu rayuwa a cikinsa. Duk da cewa ci gaban kere-kere a duniya ya samar da wasu sinadai da kuma hanyoyin narkar da wannan gurbataccen mai a saman teku, har yanzu ba a raja’a wajen amfani da wannan sinadari na musamman ba, domin bincike ya nuna cewa yana iya cutar da ma’aikatan da ke amfani da shi. Kuma cikin ambaliya goma shabiyar da aka taba yi a tekunan duniya, babu wanda ya haifar da hasara mai dimbin yawa irin na tekun Meziko da ya auku a watannin baya. Saboda an rasa rayukan mutane, da dabbobi, da hasarar danyen mai, da kudi, da kuma lokacin aiki mai dimbin yawa, irin wanda ba a taba yi a baya ba.

Kasar Sin ta Kera Makamin Kariya daga Teku

Ranar 5 ga watan Maris da ya gabata ne kasar Sin ta cilla gungun tauraron dan Adam mai suna “Yaogan-IX Naval Ocean Surveillance System (NOSS)” zuwa sararin samaniya, wanda kuma shi ne ayarin taurarin dan Adam na musamman kashi na uku da kasar ta tanada don taimaka wa sabon makami mai linzami na kariyar hari daga teku da ma sararin samaniya (Anti Ship Ballistic Missile – ASBM) da ta kera don kare kasarta. Wannan sabon makami mai linzami da ta sanya wa suna “DengFeng 21D”, ko kuma “DF-21” a gajarce, makami ne mai linzami (missile) mai cin matsaikacin zango, kuma mai karfin darkake duk abin da yake hari a ko ina ne yake cikin kadadar tazararsa. Makamin DengFeng 21D, wanda a Hausance yake nufin “Iskar Gabas”, shi ne irinsa na farko a duniya baki daya. Makamin, wanda aka yi masa gwajin farko a shekarar 1985-6, an gama kera shi ne a shekarar 1991. Gwajin baya-bayan nan da aka yi na wannan makami ya faru ne cikin shekarar 2005. Kuma idan aka gama tsara makamin, an kiyasta cewa zai iya daukan kawunan nukiliya guda 60 zuwa 80 a cikin kowane makami mai linzami guda daya. A halin yanzu ana gab da gama kintsa shi don fara aiki.

Asali

Cikin shekarar 1960 ne dai kasar Sin ta fara tunanin kirkiro wani makami da zai bata kariya daga irin barazanar da makamai masu linzami da kasar Amurka ta tanada a farfajiyarta cikin teku, suke mata. Hukumar da gwamnatin kasar ta dora wa nauyin kera wannan makami mai linzami dai ita ce “China Changfeng Mechanics Electronics Technology Academy”, watau Cibiyar Kimiyyar Kere-kere ta kasar kenan. Cibiyar ta fara ne da kera makami mai linzami nau’in DF-21 mai cin gajeren zango, mai dauke da kawunan nukiliya (Nuclear War Head) guda 500 (watau 500Kt), kuma zai iya tafiyar tazarar kilomita 1,700 (1,700km) daga inda aka harba shi. Sai dai kuma, a lokacin ba a yi amfani da shi ba.

A shekarar 1996 sai wannan Cibiya ta Kimiyya ta kara masa tagomashi, inda ta samar da nau’in DF-21A, mai cin tazarar kilomita 2,700 (2,700km), amma kawunan nukiliya guda 90 kadai yake iya daukawa a cikin kwansonsa. Ana shiga shekarar 2006 sai wannan hukuma, a bisa umarni da tsarin hukumar kasar, ta kara ingantawa tare da kayatar da wannan nau’in makami mai linzami zuwa nau’in DF-21C, amma mai cin gajeren zango, kuma duk tazararsa bata wuce kilomita 1,700 ba. Sai dai kuma, Cibiyar ta shirya shi ne ta yadda zai rika amfani da fasahar GPS (Global Positioning System) wajen ganowa tare da kai hari kan abokan gaba a daidai tazarar da aka haddade masa. Bayan haka, wannan nau’in makami na DF-21C na iya riskar duk abin da ya hango kuma yake hari, kai tsaye ba tare da ya kuskure shi ba.

Bayan ‘yan shekaru sai Cibiyar kuma ta kara wa wannan makami tagomashi har wa yau, don samun inganci. Bayan dacewa wajen riskar duk abin da ya hango kuma yake hari, ana iya harba shi ne a kan na’urar harba makami mai linzami na musamman da aka tanada masa, mai tafiya – watau “Mobile Antiship Ballistic Missile Launcher” – maimakon amfani da kananan jiragen sama kamar yadda sauran makamai masu linzami ke yi kafin riskar abin da suke hari. Kari kan haka, wannan ingantaccen nau’i da Cibiyar ta canza wa suna daga DF-21C zuwa DF-21D na iya tarwatsa jiragen saman yaki da suka taso daga teku, ko sararin samaniya, ko kuma darkake jiragen ruwan yaki na musamman masu buya a karkashin teku – watau “Submarine War Ships”. Bayan haka, wannan makami mai linzami da kasar ta kera, duk da cewa mai cin matsakaicin zango ne, yana iya kai hari daga nahiyar Asiya har zuwa nahiyoyin da ke makwabtaka da ita.

Bayan dukkan wannan kudura da karfi, wannan makami mai linzami na DF-21D zai rika karban umarnin kai hari ne daga tashar da aka cilla shi, ba wai daga wani tauraron dan Adam da ke shawagi a sararin samaniya ba, sabanin sauran makamai masu linzami irin na da. Wannan zai ba shi damar tashi cikin tsari, da tafiya cikin natsuwa, da kai hari a daidai inda ake son ya kai, sannan ya kamo hanyar dawowarsa tiryan-tiryan zuwa tasharsa ba tare da wata na’ura ta kawo masa cikas ba wajen karban umarnin da ake bashi daga tashar da ya baro. Kari a kan wannan, akwai gungun taurarin dan Adam masu taimaka masa wajen hango abokan gaba a ko ina suke, amma ba su suke sarrafa tafiya ko dawowarsa tasharsa ba. Wannan irin kudura da makamin DF-21D ya samu shi ya kebance shi daga sauran makamai masu linzami masu amfani da kawunan nukiliya wajen kai hari a duniya. Duk abin da ya dosa, sai ya darkake shi, kuma duk abin da aka harbo zuwa bigirensa, to yana iya mukabalantarsa, ya kuma tarwatsa shi nan take. Wannan ne ma yasa galibin masana ke masa lakabi da “makamin kariya daga teku”, watau “Anti Ship Ballistic Missile” ko “ASBM” a gajarce.

Kafin wannan makami ya fara aikinsa, akwai ayarin na’urorin tauraron dan Adam da yake bukata masu taimaka masa wajen aiwatar da aikinsa ba tare da wata matsala ba. Kuma tuni kasar Sin ta gama cilla su zuwa sararin samaniya don su kama wajen zamansu. Ayarin farko an cilla su ne ranar 9 ga watan Disamba, cikin shekarar 2009. Kwanaki biyar bayan wannan, sai aka aika ayari na biyu: ranar 14 ga watan Disamba din shekarar dai har wa yau. Ayari na karshe kuma an aika su ne ranar 5 ga watan Maris na wannan shekara. Ayarin farko dai su ne: “Yaogan-VII Electro-optical Satellite”, ayari na biyu kuma kasar ta kira su “Yaogan-VIII Synthetic Aperture Radar”, sai kuma ayari na karshe, wanda ta kira “Yaogan-IX Naval Ocean Surveillance System (NOSS) Constellation.” Ana sa ran gabatar da gwajin wannan makami a karo na karshe a karshen wannan shekara. Dukkan sauran gwaje-gwajen da aka gudanar a baya an samu cin nasara kansu; babu matsala.

Tasiri a Siyasar Duniya

A bayyane yake cewa mallakar wannan makami ga kasar Sin zai canza tsarin siyasar duniya da na zaman lafiya da kuma kawancen da ke tsakanin kasashen Asiya da kasar Amurka; musamman ma kasashen Jafan, da Koriya ta Kudu, da Filifins, da kuma kasar Taiwan. Kusan kashi sittin cikin dari na labarun da ke fitowa kan kera wannan makami da kasar Sin ke yi, na samuwa ne daga Hukumar Sojin Ruwa na Kasar Amurka (US Naval Force); abin da ke nuna cewa lallai hakan yana tasiri wajen haddasa fargaba ga sojin kasar.

Masu lura da harkokin tsaro a duniya sun tabbatar da cewa muddin kasar Sin ta gama kera wannan makami mai linzami na DF-21D, to babu abin da ya rage wa kasar Amurka illa ta kwashe komatsenta daga nahiyar Asiya ta koma wata nahiyar daban, ko kuma, a kalla, dole ne ta jirga baya sosai da tafkeken jirgin ruwan yakinta mai suna USS George Washington da ke dauke da jiragen yaki nau’in F18 sama da dubu daya da casa’in da biyu a gab da gabar tekun kasar Jafan. Zaman kasar Amurka a tekun Pacific dai tana yinsa ne da biyu; na farko shi ne, akwai yarjejeniyar tsaro (Defense Pact) tsakaninta da wasu kananan kasashe, irinsu Jafan da Koriya ta Kudu misali. Dalili na biyu kuma shi ne lura da shirye-shiryen tsaro da kasar Sin da Koriya ta Arewa ke yi. To amma samuwar wannan sabon makami mai linzami na iya yi wa shirye-shiryenta targade, domin a halin yanzu dai kasar Amurka ba ta da wani kudurar da za ta iya kare jiragenta daga hadarin da ke dauke cikin wannan makami, balle kare kasashen da ke biyanta sanadiyyar kariyar da take basu a nahiyar.

Masana harkokin tsaro a nahiyar Asiya sun tabbatar da cewa kasar Sin ta fara wannan yunkuri ne don ganin ta kawar da zama da kuma barazanar da kasar Amurka ke mata a farfajiyarta. Sannan kuma akwai tunanin cewa tana son jawo ra’ayin wasu daga cikin kasashen da ke makwabtaka da ita, don wasu manufofi na siyasa. A karshe kuma, akwai tunanin cewa kasar Sin na kokarin hakimtar da kanta ne a nahiyar gaba daya, kamar yadda kasar Amurka ke tutiyar yi a duniya. A karshe suka ce, hasashen da kasar Sin ke yi na ganin hakan ta hanyoyi biyu, a fili suke. Da farko dai kasar Sin ta janye kasuwar duniya gaba daya, ta inda ta zama gagarabadau wajen habakar tattalin arzikin kasa. Abu na biyu kuma shi ne wannan kokari da take yi wajen samun kebantacciyar kudura ta hanyar tsaro a duniya gaba daya. Wannan, a cewar kwararru, shi zai bata ‘yancin tattalin arzikin kasa da na siyasa, a siyasar duniya.

A karshe, wani hasashe da wasu kwararru suka kara yi shi ne, da wannan makami mai linzami na DF-21D, kasar Sin na iya darkake wannan tafkeken jirgin ruwan yaki na kasar Amurka da ke tekun Pacific cikin kiftawa da bisimilla, saboda tsananin sauri da tasirinsa, wanda kuma kafin kasar Amurka ta iya kawo harin daukan fansa, dole tana bukatar kusanci da kasar Sin matuka; hakan kuma ba zai iya kara bata damar hakan ba; domin iya kusancinta da kasar, iya hadarin da za ta kara shiga. Domin kuwa, a cewar wannan hasashe, wannan makami mai linzami na DF-21D na iya jirkice abokan gaba ta hanyoyi uku; a karon farko zai haddasa wuta da hayaki mai tarin yawa, mai iya hana dukkan wani jirgin saman yaki tashi, balle yayi wani tasiri. Na biyu kuma, zai salwantar musu da injinansu gaba daya, tare da darkake su ta sama. A karo na uku kuma, idan jiragen yakin suna kan babban jirgin ruwan yaki mai daukan kananan jirage ne (watau Supercarrier), wannan makami na DF-21D na iya dulmuyar da jirgin ruwan zuwa karkashin teku gaba daya ma a huta.

Tsaunuka Masu Aman Wuta da Tasirinsu Ga Muhalli (4)

Shi dai wannan toka da zarar yayi sama, ba ya narkewa. Sabanin irin tokan da muka saba gani da mu’amala da shi. Shawagi yake yi a sama. Don yana dauke ne da sinadarai masu wahalar sha’ani. Da zarar ya hadu da ruwa ko danshi, yakan zubo kasa ne, ya daskare, ya zama gundarin dutse shi ma, amma nau’in Tuff. Yana dauke ne da hayaki mai dauke da sinadarai masu cutarwa. A shekarar 1783, lokacin da tsaunin Leki da ke Tsibirin Iceland yayi amai, wannan tokan kunun dutse ya yi sanadiyyar mutuwar kashi daya bisa biyar na mutanen kasar nan take. Da wannan toka ya garzaya Yammacin Turai, yayi ajalin mutane sama da dubu ashirin da uku a kasar Ingila. Shakar wannan toka dai lalura ce babba, musamman ga masu cutar da ke da alaka da numfashi, irin Asma. Yana sanya kaikayin idanu. Idan kuma ka shake shi lokacin da yake tattare da danshi, to yana tara wasu sinadarai masu dauke da narkakken sinadarin siminti a cikin huhunka. Idan kuwa ya zubo kasa, bayan ya gama shawagi a sama, yana iya rusa rufin gidajen jama’a; iya gwargwadon yawansa a saman rufin gida. Wannan na faruwa ne sanadiyyar sinadaran da ke dauke cikinsa, masu nauyi. Yana lalata amfanin gona, yana kashe dabbobin gida, da na ruwa (irin kifaye da makamantansu), yana lalata hanyoyi, sanadiyyar santsi da hazo da yake haddasawa.

Idan kuma yana sama aka fara ruwa mai dauke da walkiya da cida, to yana haddasa daukewar wutar lantarki, da dukkan hanyoyin sadarwar tarho, ya kuma sanya firgici iya kusancinsa da mutane ko garin da ake ruwan. Idan kuma ya riski direban jirgi a sama, lamari ya lalace kenan. Yana iya toshe masa gabansa nan take, yana iya kara wa jirgin nauyi, sanadiyyar zubowar da zai rika yi a saman jirgin. Wannan zai sa wani bangaren jirgin ya fi wani bangaren nauyi, musamman fukafukansa. Idan kuwa haka ta faru, to akwai matsala. Domin jirgi na tafiya lafiya ne idan nauyinsa yayi daidai a dukkan bangarori. Amma idan ya zama wani fiffiken ya fi wani fiffiken nauyi, to yana iya samun matsala nan take. Bayan nan, yana tasiri wajen lalata fitilun da ke taimaka wa jirgin sauka. Yana lalata farfelan jirgin idan ya shige ciki. Dole kuwa haka ta faru, saboda sinadaran da ke dauke cikin wannan toka basu narkewa. Idan jirgi ya ci gaba da tafiya a cikinsa, yana iya toshe masa bututun da yake gejin iska da shi, wanda kuma ke nuna masa iya tazarar tafiyarsa, watau Air Speed Indicator. Kamar yadda bayanai suka gabata a baya, samuwar wannan toka a sama na iya hana direban jirgin sadarwa tsakaninsa da masu lura da shi a tashar da yake son sauka ko ya baro a baya. Illa mafi muni da wannan toka ke yi wa jirigi shi ne ya sanya injin jirgin ya kama zafi, sanadiyyar toshe shi da yake yi. Idan hakan ta faru, jirgin ba zai samu kuzari ba ko kadan, dole ya gangaro kasa-kasa, in kuwa ba haka ba dukkan injinansa na iya daukewa nan take. Wannan shi ne abin da ya faru da wani jirgin British Airways F19, daidai lokacin da tsaunin Galunggung da ke kasar Indonesiya yayi amai, tare da watsa wannan toka a sararin samaniya cikin shekarar 1982. Nan take dukkan injinan jirgin guda hudu suka daina aiki, sai da ya rage tafiya, ta hanyar gangarowa kasa daga tazara nisan kamu dubu talatin da shida (36,000ft) zuwa kamu dubu goma shabiyu (12,000ft). Irin wannan har wa yau ya faru da jirgin KLM Boeing 747 da ya taso daga birnin Amstadam na kasar Nedaland zuwa nahiyar Amurka. Daidai lokacin ne tsaunin Redoubt da ke jihar Alaska ya fara amai. Jirgin bai tsaya ba ya ci gaba da tafiya. Saukarsa ke da wuya sai dukkan injinan jirgin suka yi dameji. Sai da aka kashe dalar Amurka miliyan tamanin ($80M), aka fitar da tokar da mizaninta ya kai kilogiram tamanin (80kg) daga injin, sannan aka kwashe wajen watanni uku ana gyara. Wadannan su ne kadan cikin illolin wannan toka na kunun dutse. Ta bangaren amfani kuwa, yana da tasiri sosai wajen sanya kasar noma ta zama mai amfani da albarka, kamar dai yadda wancan kunun dutse nau’in Passive Lava ke yi.

Kammalawa

Daga bayanan da suka gabata, a bayyane yake cewa tsaunuka masu aman wuta na da matukar tasiri ga al’umma da kuma muhallin da suke ciki. Duk da cewa munanan tasirinsu ya fi bayyana a fili, amma suna da wasu amfanoni da jama’a ke amfanuwa da su bayan lokaci mai tsawo da yin amansu. Wani darasin da ya kamata mu koya daga rayuwa tare da wadannan tsaunuka shi ne, duk wani abin da Allah ya kaddara samuwarsa a doron kasa ko a cikin teku, to don amfanin dan Adam ne. Ko da kuwa wannan abin na masa mummunar illa duk sadda ya bayyana, ko ya faru. Kuma Allah na iya amfani da shi wajen halaka duk wanda ya ga dama cikin bayinsa. Sannan samuwar wannan toka da ta bice sararin samaniya cikin watan Afrilu, wa’azi ne ga duniya baki daya, cewa idan za a yi hasara irin wannan cikin kasa da makonni biyu sanadiyyar aman da wani tsauni guda daya yayi a wata nahiya da ke can kurya, to me zai faru idan aka wayi gari dukkan tsaunuka masu aman wuta suka fara amai a lokaci guda? Don haka mu fadaka, mu kuma shiga taitayinmu.

AMSOSHIN WASIKUN MASU KARATU TA TES

Assalaamu Alaikum, Baban Sadik na kasance mai bibiyar makarantarka sama da shekara uku, kuma ina maka fatan alheri, Allah shi kara basira, amin. Don Allah ina da waya ne kirar Nokia 6260, ko tana da manhajar Opera? In har akwai, to yaya zan yi in rika shiga Intanet? Na gode. - Aliyu Danlabaran, Zariya: 08036158781

Malam Aliyu mun gode da addu’a, Allah kara basira da juriyar kasancewa tare da mu. Hakika galibin wayoyin salula na zamani suna da nau’in manhajar Opera Mini a tare dasu, ko kuma idan kaje gidan yanar sadarwan Opera, za ka samu nau’in da ya dace da wayarka, tabbas. To amma kafin nan, ina son sanar da kai cewa dukkan wayoyin salula suna da masarrafar lilo da tsallake-tsallake, watau “Browser”, wacce kuma kana iya mu’amala da ita wajen shiga Intanet. Amma idan kana son “Opera Mini” ce, to duk babu damuwa, kana iya saukar da ita zuwa wayarka, sannan ka loda mata. Don haka sai kaje inda ake mu’amala da Intanet a wayarka (watau “Browser”), ka shigar da wannan adireshin http://mini.opera.com/download shafin da ke dauke da manhajar zai budo, sai ka bi umarnin da ke shafin, ka saukar, tare da loda ta a wayarka. Allah sa a dace.

Assalaamu Alaikum, ina fatan kana cikin koshin lafiya tare da iyalanka. Na dade ina karatun shafinka a cikin Jaridar AMINIYA, kuma yana kara min fahimtar ayyuka na. Domin ina da shedar karatu ta NCE a fannin karantar da kimiyyar kere-kere, watau Technical Education, da kuma Difiloma a fannin kwamfuta. Ina jin dadin karatun shafinka. Allah ya kara mana fahimta, amin. - M. A. Faruk, Sokoto: 08036029098

To mun gode mu ma, kuma Allah kara dankon zumunci, da fahimta, da kuma juriya wajen kasancewa tare da mu. Tsarkakakkiya kuma cikakkiyar godiya ta tabbata ga Allah Madaukakin Sarki, wanda duk wata ni’ima ta fahimta ko wayewa ko ci gaba, daga gareshi take. Mun gode.

Salamu Alaikum, ina amfani da wayar Nokia 6760 kuma ina da manhajar Opera mini a ciki. Ina son bude Imel ne don karban sako da aikawa, don Allah yaya zan yi? Na gode. - 08036017399

Kamar yadda muka sha bayani kwanakin da suka wuce, bude akwatin Imel ta wayar salula, in dai ba nau’ukan “Smartphones” bane, ba abu bane mai yiwuwa. Na farko dai asalin shafin da za a budo maka don ka yi rajista, ba ya samuwa sai ka aika da sakon “START”, zuwa wata lambar, wacce kuma bamu da kamfanin a nan nahiyar Afirka, ko ince Nijeriya. Wannan sakon da za ka aika ne zai sa a aiko maka da rariyar likau din da zaka bi, don samun shafin. Abu na biyu kuma shi ne, yin rajistan a waya na iya ci maka kudi da yawa. Duk da haka, idan kana amfani da wayar salula nau’in “SmartPhones” ne, (irin su “Blackberry” ko nau’ukan “E-Series” na kamfanin Nokia) to kana iya yin rajista ba matsala. Domin wadannan nau’ukan wayoyin salula suna mu’amala ne da Intanet tamkar kwamfuta cikakkiya. Da fatan an gamsu.

Da fatan Malam yana nan lafiya. Ni matsalata ita ce: a da ina karba ko aika sakon Imel ta hanyar Yahoo a wayata, amma tun shigowar wannan shekarar ko na shiga sai dai in ga tsoffin sakonnin da na aika ko karba. Shin a ina matsalar take ne: daga waya ta ne, ko daga Yahoo? - Sani Abubakar ‘Yankatsare, Jos: 08026023796

Malam Sani barka da war haka kuma ya aka ji da dawainiya da mu? Da fatan ana lafiya. Watau akwai abubuwa guda biyu ko uku. Da farko dai ya danganci tsarinka. Watakila tun da aka shiga wannan shekarar baka aika da sako ko kuma karbi wani sako daga wani ba. In kuwa haka ta kasance, to ai babu yadda za a yi ka samu wani sabon sako a jakar Imel dinka. Na biyu kuma, a iya cewa matsalar daga wayarka ce, amma hakan da kamar wuya, wai gurguwa da auren nesa. Domin in daga wayarka ne, ai baza ka iya ma shiga Imel din ba tun farko. In har kana ganin sakonnin da ka aika a baya, da wadanda aka aiko maka a baya, kuma babu wanda ya sanar da kai cewa ya aiko maka sako amma ka kasa gani, to ba zai zama matsalar daga gareta ba. Abu na uku shi ne a ce laifin kamfanin Yahoo. Hakan kuwa bazai yiwu ba, domin muddin kana iya shiga jakar Imel dinka daga wayarka, to ba yadda za a yi laifin yazo daga kamfanin Yahoo. Da fatan Malam ya gamsu.

Tsaunuka Masu Aman Wuta, Da Tasirinsu Ga Muhalli (3)

Abu na farko da ke makare a karkashin tsaunin dai, kamar yadda muka sanar, shi ne damamme, kuma tafasasshen “kunun dutse”. Na kira shi da kalmar “kunu” ne saboda a dame yake, da kaurinsa, kamar kunun gari (ko “jaguda”, ga wadanda suka santa). Na kira shi “tafasasshe” ne saboda yana da matukar zafi. Saboda tsananin zafinsa ma, launinsa ja ne, zur! A karo na karshe, na danganta shi da “dutse” ne (na ce “kunun dutse”) saboda asalinsa kenan. Dutse ne aka rababbaka shi, ya zama damammen kunu, mai kauri, kuma ja zur. Mai karatu ba zai fahimci yadda abin yake ba sai ya ganshi a fili, ko kuma ya kwatanta shi da “damammen kunun karfe”, wanda masana’antar karafa ke narkawa kafin su sandarar da shi zuwa ga abin da suke son kerawa. Hakan ma a babin kwatance ne, ba wai daidai zafinsu daya ba. Wannan kunun dutse da ke makare a karkashin tsaunin dai yana da matukar zafi. Masu bincike sun sanar da cewa mafi karancin zafinsa shine dari bakwai, a ma’aunin zafi na santigireti (700c). A can sama kuma, ya kai dubu daya da dari uku, a wannan ma’auni (1,300c)! Yana cakude ne da sinadaran kimiyya da dama. Daga cikinsu akwai sinadarin gilas, kuma a dauke yake da wata masifaffiyar iska mai kumfa a samansa. Da zarar zafi ya kai zafi, sai wannan masifaffiyar iska ta fetso shi waje, da zafinsa, da kuma kaurinsa. Wannan kunun dutse shi ne ake kira Molten Magma, a Kimiyyance. Kuma shi ne asalin dautse nau’in Igneous da muka sani; watau dunkulalle kuma tsantsar dutse kenan. Wannan shi ne abu na farko da ke fitowa daga karkashin tsauni mai amai, tare da wannan iska, da zafi da kuma sinadaran da ke tattare da shi. Da zarar ya fito, sai ya sake suna, da kuma yanayi.

Wannan ya kawo mu ga nau’in abin da ke samuwa na biyu, a yayin aman tsauni. Fitowar wannan kunun dutse ke da wuya sai ya kasu kashi biyu. Kafin bayanin nau’insa, duk sadda wannan kunun dutse ya fito waje, sunansa ya tashi daga Molten Magma ko Magma, ya koma Lava, ko Lava Flows. Shi wannan Lava ko kace Sandararren Kunun Dutse, shi ne ke yin ambaliya daga saman tsaunin, ya fara gangarowa, kafin ya sandare ya zama dutse curarre. A yayin gangarowarsa ne yake yin iya barnar da yake yi, musamman idan tsaunin a kusa yake da wani kauye, kuma cikin dare aman ya faru. Wanda ke gangarowa ko yin ambaliya, shi ake kira Active Lava, kuma shi ne mai haddasa wuta da ke ci balbal a duk sadda aman ya faru. Wannan ke nuna mana cewa shi tsaunin ba wai wutar yake amanta ba, a a, sinadaran wutar yake amayowa. Wannan nau’i na sandararren kunun dutse mai ambaliya, shi yafi komai barna a lokacin da yake fitowa. A tarihin tsaunuka masu amai, akwai garuruwa ko kauyuka masu yawa da suka kone ko suka tashi karfi da yaji, sanadiyyar wannan ambaliya mai hadari. Misali, akwai wani kauye da ke Jumhuriyar Kwango, ko tsohuwar Zayar ta da, wanda tsaunin Nyiragongo ya kona sanadiyyar aman da yayi cikin dare, lokacin da ‘yan kauyen ke bacci. Haka ma kauyukan Kaimu, da Kalapana, da Kapoho, da Kewaiki, duk kauyuka ne da tsaunin Kilauea da ke Tsibirin Hawaii na kasar Amurka ya kona, sanadiyyar aman da yake yi a-kai-a-kai. Haka ma akwai kauyen San Sebastiano al-Vesuvio da ke kasar Italiya, wanda tsaunin Vesuvius ya kona a shekarar 1944. A kasar Filifins ma akwai wani kauye da Tsaunin Cagsawa ya kona. Wadannan su ne garuruwa ko kauyukan da wannan sandararren kunun dutse mai malala a farfajiyar tsauni ya kora ko kona, tare da salwantar da rayuwan mazauna cikinsu.

A daya bangaren kuma, akwai kauyuka ko garuruwan da yayi musu mummunan ta’asa. Wadannan kauyuka sun hada da: kauyen Catamina da ke kasar Italiya, wanda Tsaunin Etna yayi wa ta’asa a shekarar 1669, sai garin Goma da ke Jumhuriyar Kwango Kinshasa, a shekarar 2002, da garin Haiwaey da ke Tsibirin Iceland, wanda tsaunin Eldfell ya raunata a shekarar 1973. Har wa yau akwai kauyen Royal Gardens da ke Tsibirin Hawaii na kasar Amurka da ya sha lugude a shekarar 1986-87, sai kuma wani kauyen San Juan na kasar Meziko mai suna Paricutin. Wannan shine galibin ta’adin da wannan sandararren kunun dutse mai gangarowa daga saman tsauni ke yi a daidai lokacin da tsaunin ke amai. Nau’i na biyu kuma shine wanda ya riga ya kame, sanadiyyar hucewar da yayi bayan ya gangara, ko ya samu wani kududdufi ya kwanta. Wannan nau’i shi ake kira Passive Lava, watau nau’i mara illa kenan. Idan ya riga ya kame, to nan take yake zama wani nau’in taki mai matukar alfanu wajen harkar noma. Ka ji wata hikimar Ubangiji kuma! Don haka wasu lokuta ake samun wasu kauyuka da ke kusa da tsauni mai aman wuta, wadanda ko an ce su tashi sai su ki. Ko da ya musu ta’adi sanadiyyar aman da yayi, za su sake dawowa inda suke a da. Wannan ma ya sa a Tsibirin Hawaii na kasar Amurka akwai kauyukan da sun kone sanadiyyar wannan ta’adi, amma daga baya sai hukuma ta sake gina su. Mazauna wurin na yin hakan ne sanadiyyar albarkar noma da suke samu. Domin duk kasar da wannan sinadari na Lava yayi ambaliya a kanta, to za ta zamo mai matukar albarka ta fuskar noma.

“Tokar Kunun Dutse” (Ash Plume)

To bayan wannan sinadari kuma, sai abu na gaba da ke fitowa daga cikin wannan tsauni, watau “Tokar Kunun Dutse”, ko kuma Ash Plume, ko Volcanic Ash a Kimiyyance. Wannan shi ma yana dauke ne da sidanarai masu cutarwa da amfani. Wannan toka na dauke ne da buraguzan duwatsu da gilasai masu fadin kasa da milimita biyu, da ke samuwa a yayin da wani tsauni yayi amai. Babban abin da ke haifar da wannan toka mai dauke da hayaki kuwa ita ce masifaffiyar iskar da ke cillo wancan damammen kunun dutse mai fitowa daga karkashin tsaunin. Wannan iskar ce ke dauko wannan toka, ta cilla shi sama har cikin sararin samaniya. Wannan tokar kunun dutse na dauke ne da launin ruwan kasa, watau Brownish Ash. Abu na biyu da ke taimakawa wajen samar da wannan tokar kunun dutse shi ne sinadaran haske masu kyastuwa daga wutar da ke kamawa daidai lokacin da wancan kunun dutse ke fitowa daga kasan tsaunin. Sai abu na uku, watau buraguzan laka da ke samuwa yayin da kunun dutsen ke arangama da makogwaron tsaunin wajen fitowa a fusace, watau Volcanic Vent. Idan kuma Tsaunin Kankara ne da ke teku (watau Glacial Ice), da zarar kunun dutsen ya fito, ya hadu da narkakken ruwan kankarar da ke tekun, zai sandarar da shi ne nan take zuwa gari ko tokar gilasai, sannan kuma kurar da ke fitowa daga tsaunin ta tarkata wannan garin gilasai tayi sama da su, don toshe hazo da sararin samaniya. Tirkashi! Kafin mu kai ga amfani, zai dace mu yi bayanin munanan tasirin wannan toka na kunun dutse. Hakan ne zai bamu damar fahimtar cancantarsa wajen haddasa irin hasarar da yayi wa kamfanonin jiragen sama a watan Afrilu.

AMSOSHIN WASIKUN MASU KARATU TA TES

Salamun Alaikum Baban Sadik, tambayata ita ce: yaya tsarin amfani da Intanet na tafi-da-gidanka (watau Datacard Internet ko “F@stlink”) da kamfanonin wayar salula na kasar nan ke bayarwa? Kuma kasashen ketare ma suna da irin wannan tsarin? - Aliyu Mukhtar Sa’idu (IT), Kano: 08034332200

Malam Aliyu, wannan tsari na “F@stlink” kamar yadda kamfanin MTN ke kiransa, ba wani tsari bane sabo. Hasali ma dai an dade ana amfani da shi a wasu kasashe kafin zuwansa nan kasar. Tsari ne da ya kunshi amfani da fasahar Intanet a kwamfutar tafi-da-gidanka, watau Laptop, ta hanyar amfani da Makalutun Sadarwa, watau “Internet Modem”. Idan ba a mance ba, bayanai sun gabata cewa kwamfuta na iya mu’amala da fasahar Intanet ko Giza-gizan sadarwa ne ta hanyar wannan makalutun sadarwa, wacce ke zakulo bayanan da ke Intanet a matsayin siginar lantarki, ta kuma juya su zuwa haruffa ko hotuna ko sauti, kamar dai yadda suke a uwar garken da ta zakulo su.

Wannan tsari na zakulo bayanai a siffarsu, a mayar da su zuwa siginar lantarki, sannan idan sun zo muhallin da ake son amfani da su su bayyana kamar yadda aka dauko su, shi ake kira “Modulation and Demodulation”, wanda kuma daga wadannan sunaye biyu ne aka samo sunan wannan makalutu da ake kira “Modem” a turancin Kimiyyar sadarwa ta zamani. To wannan makalutu kuwa asalinsa babba ne, kamar dai irin wayoyin tarho da muke amfani dasu a da. Idan ka saya za ka jona shi ne da kwamfutarka, ta wayar da yazo da ita. To amma da zamani ya ci gaba, sai aka mayar da su kanana, sirara, wasu ma girmansu bai wuce dan yatsan hannu, wasu kuma kamar tafin hannu suke. Ya dai danganci kamfanin da ya kera su. Da zarar ka saya, sai ka tsofa shi a jikin kwamfutar tafi-da-gidanka, ka kuma loda mata masarrafar da take zuwa da shi a faifan CD ko makamancin wannan, don ta haddace dukkan tsare-tsaren da ke ciki. Har wa yau, wannan tsari na amfani ne da lambar wayar tarho da ke dauke cikin katin SIM da kamfanin wayar ke bayarwa. Idan ka tashi shiga Intanet, sai ka sayi katin kira (watau “Recharge Card”) ka loda mata, sannan ka fara tsallake-tsallakenka. Kamar yadda bayanai suka gabata a sama, sauran kasashe ma na amfani da wannan tsari, kusan shahararsa a wasu kasashen ma yafi na nan Nijeriya. Da fatan ka gamsu.

Assalaamu Alaikum, don Allah Baban Sadik wai shin mai yiwuwa ne mutum ya iya gina Mudawwanarsa (blog) ta wayar salula ko kuwa dole sai a kwamfuta? - Jamilu Ahmad, Kaduna: 08032424168

Malam Jamilu ya danganci irin wayar da kake da ita. Idan babbar waya ce, mai shafi mai fadi, da kuma saurin sadarwa da Intanet, kana iyawa. Amma idan ba haka ba, zai dace ka yi amfani da kwamfuta. Domin zai dauke ka tsawon lokaci, sannan galibin gidajen yanar sadarwa na Mudawwanai suna da shafuka zubi biyu ne; da wanda ake iya shiga da kwamfuta, da kuma shafin da ake shiga ta amfani da wayar salula. Idan ka shiga shafin da ake shiga ta kwamfuta a wayarka, ba za kaji dadin mu’amala da shafin ba, domin zai kasance mai fadi ne, kuma yana dauke da hotunan da za su ci maka kudi sosai kafin ka gama gabatar da dukkan abin da kake son gabatarwa. A takaice dai ka yi amfani da kwamfuta wajen ginawa, in yaso sai ka rika shiga ta wayarka kana aikawa da sakonni. Da fatan ka gamsu.